Қазіргі кезеңде экстремизм мен терроризмнің алдын алу әлемдік қоғамдастық үшін маңызды мәселелердің бірі болып отыр. Бұл құбылыстар адам өмірі мен қауіпсіздігіне ғана емес, қоғамдық тұрақтылыққа, мемлекеттердің бейбіт дамуына және әлеуметтік келісімге де қауіп төндіреді. Сондықтан олардың пайда болу себептерін түсіну, таралу тетіктерін зерделеу және алдын алу шараларын жетілдіру – мемлекеттік органдармен қатар, ғылыми орта мен азаматтық қоғамның да маңызды міндеті.
Экстремизм мен терроризм туралы сөз болғанда ең алдымен дін мен радикалды идеологияны ажырата білу қажет. Себебі экстремистік ұйымдар өз әрекеттерін ақтау немесе қоғамға әсер ету мақсатында діни терминдер мен ұғымдарды пайдалануы мүмкін. Алайда белгілі бір топтың діни рәміздер мен ұғымдарға жүгінуі оның әрекеттерін сол діннің құндылықтарымен автоматты түрде байланыстыра алмайды.
Ғылыми тұрғыдан экстремизм – белгілі бір идеялар мен көзқарастарды шектен тыс, төзімсіз және кей жағдайда күш қолдану тәсілдері арқылы жүзеге асыруға бағытталған күрделі әлеуметтік-саяси құбылыс. Ал терроризм – қоғамда үрей туғызу, қоғамдық қауіпсіздікке нұқсан келтіру немесе белгілі бір мақсаттарға қол жеткізу үшін зорлық-зомбылық әдістерін қолданатын қылмыстық әрекет.
Осы екі ұғымды діни сеніммен тікелей теңестіру дұрыс емес. Өйткені діннің мазмұны мен экстремистік идеологияның мақсаты бір-біріне сәйкес келе бермейді.
Керісінше, радикалды топтардың діни мәтіндерді өз идеологиясына бейімдеп түсіндіруі – дінді саяси немесе идеологиялық мақсатта пайдаланудың бір көрінісі. Мұндай жағдайда діни ұғымдар бастапқы мазмұнынан ажыратылып, зорлық-зомбылықты немесе төзімсіздікті ақтаудың құралына айналуы мүмкін.
Сондықтан экстремизмнің алдын алуда діни мәтіндерді дұрыс түсіндірумен қатар, олардың тарихи, мәдени және әлеуметтік контекстін ескеру маңызды.
Әлемдік діндердің рухани-адамгершілік жүйесінде адам өмірі мен қадір-қасиетін қорғау маңызды орын алады. Ислам дінінің негізгі құндылықтарының қатарында бейбітшілік, әділеттілік, мейірімділік, сабырлылық және адамға құрмет ұғымдары бар.
Құранда адам өмірінің қасиеттілігіне ерекше мән беріліп, жазықсыз адамның өмірін қиюдың ауырлығы көрсетіледі. Осы тұрғыдан алғанда терроризм мен зорлық-зомбылықты діни міндет ретінде көрсету исламның негізгі қағидаларын бұрмалауға жатады.
Исламдағы адамгершілік қағидалары адамның өзге адамдарға деген жауапкершілігін, әділеттілігін және ізгілігін арттыруға бағытталған. Сондықтан діни сенімді өшпенділік пен зорлық-зомбылықтың негізі ретінде көрсету – діннің шынайы мазмұнын біржақты түсіндірудің нәтижесі.
Бұл жерде маңызды мәселе – дінді қорғау үшін басқа адамдарға қарсы тұру емес, керісінше діннің бейбітшілік пен ізгілікке үндейтін құндылықтарын дұрыс таныту.
Экстремистік идеологияның таралуына ықпал ететін факторлардың бірі – діни сауаттылықтың жеткіліксіздігі. Діни терминдер мен мәтіндердің мазмұнын үстірт қабылдау, оларды контекстен бөліп қарастыру немесе сенімсіз ақпарат көздеріне жүгіну адамның бұрмаланған діни түсініктерді қабылдауына әкелуі мүмкін.
Осы себепті діни сауаттылықты арттыру тек діни білім берумен шектелмеуі керек. Оның құрамына ақпаратты сыни бағалау, дереккөзді тексеру, түрлі пікірлерді салыстыру және діни мазмұндағы ақпараттың сенімділігін анықтау дағдылары да кіреді.
Бұл мәселе әсіресе жастар үшін өзекті. Себебі қазіргі жас буын ақпараттың басым бөлігін әлеуметтік желілер мен интернет ресурстарынан алады. Ал цифрлық кеңістіктегі ақпараттың барлығы бірдей объективті немесе ғылыми тұрғыдан негізделген емес.
Цифрлық технологиялардың дамуы ақпаратқа қолжетімділікті арттырғанымен, оның кері әсерлері де бар. Әлеуметтік желілер арқылы жалған діни түсініктер, өшпенділікке шақыратын материалдар және радикалды идеялар таралуы мүмкін.
Мұндай жағдайда жастардың медиасауаттылығын арттырудың маңызы арта түседі. Ақпараттың қайдан алынғанын анықтау, авторын тексеру, материалдың мақсатын түсіну, эмоционалды және арандатушы мазмұнды ажырату – қазіргі қоғам мүшесі үшін қажетті дағдылар.
Радикалды сипаттағы контент көбіне адамның эмоциясына әсер етуге, қоғамды «біз» және «олар» деп бөлуге, төзімсіздікті күшейтуге бағытталуы мүмкін. Сондықтан жастарды тек қауіпті ақпараттан қорғау жеткіліксіз. Оларға ақпаратты өздігінен талдап, дұрыс қорытынды жасай алатын сыни ойлау дағдыларын қалыптастыру қажет.
Экстремизм мен терроризмнің алдын алу тек құқықтық немесе әкімшілік шаралармен шектелмейді. Бұл – әлеуметтік, білім беру, ақпараттық және рухани бағыттарды қамтитын кешенді жұмыс.
Отбасы баланың дүниетанымы қалыптасатын алғашқы орта болса, білім беру ұйымдары оның әлеуметтік және азаматтық көзқарастарының дамуына ықпал етеді. Ал діни бірлестіктер мен білікті дінтанушылар діни мәселелерді дұрыс түсіндіруде маңызды рөл атқара алады.
Мемлекеттік органдар, білім беру ұйымдары, діни бірлестіктер, бұқаралық ақпарат құралдары және азаматтық қоғам институттарының өзара іс-қимылы алдын алу жұмыстарының тиімділігін арттырады.
Бұл ретте профилактикалық жұмыстың мазмұны да заман талабына сай болуы керек. Қазіргі жастарға тек ескерту немесе тыйым салу жеткіліксіз. Олармен ашық диалог орнатып, күрделі діни және әлеуметтік мәселелерді түсінікті тілде талқылау, олардың сұрақтарына ғылыми және объективті жауап беру маңызды.
Экстремизмнің алдын алудың ұзақ мерзімді тетіктерінің бірі – қоғамда бейбітшілік пен өзара құрмет мәдениетін қалыптастыру.
Діни және мәдени әртүрлілік – қазіргі қоғамның объективті ерекшелігі. Түрлі көзқарастардың қатар өмір сүруі өзара сыйластық пен диалог мәдениетін талап етеді. Өзге адамның сеніміне, дүниетанымына және мәдени ерекшелігіне құрметпен қарау қоғамдық келісімнің маңызды негіздерінің бірі болып саналады.
Осы тұрғыдан алғанда діннің адамгершілік әлеуетін дұрыс пайдалану маңызды. Діни құндылықтар адамды жауапкершілікке, сабырлылыққа, әділеттілікке, мейірімділікке және ізгілікке тәрбиелеуге бағытталғанда қоғамның рухани тұрақтылығына оң ықпал етеді.
Экстремизм мен терроризм – қоғам қауіпсіздігіне елеулі қатер төндіретін күрделі құбылыстар. Оларды белгілі бір діннің шынайы қағидаларымен теңестіру дұрыс емес. Радикалды топтардың діни терминдер мен ұғымдарды пайдалануы олардың әрекетін сол діннің құндылықтарымен байланыстыруға негіз бола алмайды.
Экстремистік идеологияның алдын алудың маңызды шарттарының бірі – діни сауатты, ақпаратты сыни бағалай алатын және өзге көзқарастарға құрметпен қарайтын қоғам қалыптастыру.
Бұл бағытта діни білімді жетілдірумен қатар, медиасауаттылықты арттыру, жастардың сыни ойлау қабілетін дамыту, діни мәтіндерді ғылыми әрі объективті түсіндіру және қоғамдағы өзара құрмет мәдениетін нығайту қажет.
Бейбітшілік пен қоғамдық келісім – кез келген қоғамның тұрақты дамуының маңызды негізі. Ал оны сақтау тек мемлекеттік органдардың ғана емес, әр азаматтың ортақ жауапкершілігін талап етеді.
Жұмабек БЕКАРЫС,
«Жетісу облысының дін саласындағы
мәселелерді зерттеу және оңалту орталығы»
КММ-нің маман-теологы
