Жексенбі, 22 Қараша, 2026
  • ҚАЗ
  • РУС
  • Бастапқы бет
  • Жоба туралы
  • Кіру
Қазақстандағы Ислам
  • Жаңалықтар
  • Мақалалар
    • Мемлекет және дін
    • Ислам
    • Қоғам
    • Ағымдар ақиқаты
    • Исламдық қаржыландыру
    • Ғибратты әңгімелер
  • Сұхбат
  • Сұрақ-жауап
  • Видео
  • Тағы
    • Инфографика
    • Кітапхана
    • Сауалнама
    • Дінтану бұрышы
Нәтиже жоқ
Барлық нәтижені көрсету
Қазақстандағы Ислам
  • Жаңалықтар
  • Мақалалар
    • Мемлекет және дін
    • Ислам
    • Қоғам
    • Ағымдар ақиқаты
    • Исламдық қаржыландыру
    • Ғибратты әңгімелер
  • Сұхбат
  • Сұрақ-жауап
  • Видео
  • Тағы
    • Инфографика
    • Кітапхана
    • Сауалнама
    • Дінтану бұрышы
Нәтиже жоқ
Барлық нәтижені көрсету
Қазақстандағы Ислам
Нәтиже жоқ
Барлық нәтижені көрсету

Әдепті қоғам – әділетті елдің айнасы

18.11.2026
- Қоғам
0
3
ҚАРАЛДЫ
Facebook-те бөлісуTwitter-де бөлісу

Әдеп пен этика – өркениетті қоғамның басты құндылық­тары­ның бірі. Өйткені адамгершілік қағидалары әлсіреп, ар-ұят пен жауапкершілік кейінге ысырылған жерде әділет те, бе­реке де, баянды даму да болмайды. Тарих тағылы­мы тәр­тіп­тен айы­рылған, адамдық мұраттарынан алыстаған қо­ғам­ның түбі то­қырауға ұшырайтынын талай мәрте дәлел­деді.

Сон­дық­тан Мемлекет басшысының елді жаңғырту жолын­да саяси және экономикалық реформалармен ғана шектел­мей, қоғам­дық сананы өзгертуге, әдеп пен мәдениетті орнық­тыруға ай­рықша мән беруі кездейсоқ емес. Мұның түпкі мақсаты – адал­дық пен әділетті ту еткен, заң мен тәртіпті құрмет­тей­тін, әр азамат өз жауапкершілігін терең сезінетін қоғам қалыптастыру.

Осы өзекті мәселе Ұлттық академиялық кітапханада «Egemen Qazaqstan» газетінің «Санаткер ұлт» жобасы аясында дәстүрлі түрде ұйымдастырылатын дөңгелек үстелдің кезекті отырысында кеңінен талқыланды. Мемлекет басшысы айқындаған міндеттерді жүзеге асырудың тиімді жолдарын қарастыруды мақсат еткен бұл жолғы басқосу «Жаңа қоғамдық сана: әдеп, тәртіп және жауапкершілік» тақырыбына арналды. Жиынға Құрыл­тай депутаттары, Қазақстан Халық Кеңесінің мүшелері, қоғам қайраткерлері, саяси сарапшылар, қалам­герлер мен зерттеушілер қатысып, қоғамдық этиканы қа­лып­­тастыру, жауапкершілік мәдениетін орнықтыру және адам­­гершілік құндылықтарды нығайту жөнінде ой-пікір­­лерін ортаға салды.

Жаңа этика – қазақы құндылықтарымыздың бойтұмары

Бауыржан ОМАРОВ,

Амандасу – адамдық өлшемі

17.11.2026

Отбасылық тәрбиенің деструктивті идеологияға қарсы ықпалы

17.11.2026

Президент кеңесшісі

– Пре­зи­дент Қасым-Жомарт Тоқа­ев қо­ғам­да жа­ңа этика қа­­­лып тас­тыру ту­ралы баста­­маны 2023 жылы 17 мау­­­сым­­да Түр­кіс­тан қала­сында өт­кен Ұлт­тық құрыл­тай­­дың «Әділетті Қазақ­стан – Адал азамат» атты екінші отырысында көтерді. Содан бері бұл жөнінде жүйелі түрде айтып келеді.

Жаңа қоғамға бет бұрған соң, жаңа құн­дылықтардың орнығуы – заңды нәрсе. Бүгін тілімізге тиек болып отырған жаңа этика мәселесі де – соның құрамдас бөлігі. Өз­деріңіз білесіздер, жаңа тұрпатты мемле­кет, сапалы ұлт деген ұғымдар біздің өмі­рімізге дендеп ене бастады. Түркістандағы жиында Мемлекет басшысы: «Елімізде жаңа қоғамдық этика қалыптасуы керек. Онда елдің бірлігі мен тұрақтылығы, азаматтардың өзара тілектестігі, әділдік, заң мен тәртіп, сенім мен жауапкершілік сияқты құндылықтар үстемдік құруы қажет», деп нақты міндет қойды. Мұны бағдарламалық міндет деуге болады. Себебі бұл тапсырма Президенттің бұдан кейінгі сөйлеген сөздерінде де тұрақты түрде атап көрсе­тіліп отырды.

Жаңа этика, әрине, ғасырлар бойы орныққан, бабаларымыз бізге аманаттаған қастерлі құндылықтардан бастау алатыны анық. Әдеп пен әдетті күнделікті өмір салтына айналдырған аға ұрпақтың миятты мұрасы да бұл істе кеңінен пайдаланылады. Жаңа қоғамдық этиканың тағы бір діңгегі – «Таза Қазақстан» акциясы. Бұл – тазалану ғана емес, арылу ұғымымен үндес берекелі бастама.

Бұл ретте Мемлекет басшысы Ұлттық құрылтайдың Атырау қаласында өткен үшінші отырысында: «Мен қоғамда жаңа этика қалыптастыру қажеттігін үнемі айтып жүрмін. Алайда азаматтарға қандай да бір құндылықты күшпен таңу қиын, тіпті мүмкін емес деуге болады», деп, не нәрсені ескеру қажеттігін де қаперге салды. Сондай-ақ саяси реформалар заңдарға түзету енгізу, институционалдық өзгеріс жасау арқылы жүзеге асырылатыны, бірақ қоғамдық этикаға келгенде заңдарды өзгертудің жеткіліксіз екені жөнінде де айтылды. Сол жиынға тақырып болып тұрған «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс» деген өзара өзектес үш ұғым жаңа құндылықтардың тұғыры ретінде қабылдануға тұрарлық еді.

Жаңа этика – мәйекті мәдениетіміздің, қазақы құндылықтарымыздың бой­тұмары. Мемлекет басшысы айтқандай, өркениетті мемлекет құру ісі халықтың мәдениеті биік болғанда ғана жүзеге асады. Мұның ізашар шараларын ертерек қолға алу керек. Сондықтан биылғы Тамыз конференциясында жаңа этика қалыптастыру ісі бала тәрбиесінен басталатыны туралы айтылды.

Таяу арада өткен үш маңызды жиын­да да жаңа этика мәселесіне баса назар аударылды. Президент Қазақстан халқына арнаған «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Жолдауында: «Жалпы, кез келген реформаны іске асыру үшін заңдарды жетілдіру, саяси институттарды нығайту жеткіліксіз. Ең алдымен, сана жаңғыруға тиіс. Еліміз орнықты дамуы үшін қоғамда жаңа этика орнығуы қажет», деп нақты тиянақтады. Жаңа жасақталған Құрылтайдың бірінші сессиясында: «Бұл да – ұлттық мүддеге тікелей қатысы бар маңызды мәселе», деп арнайы атап өткен Президент депутаттардың заң қабылдаумен қатар, жаңа қоғамдық этиканы дәріптеуге үлес қосуға тиіс екенін мәлімдеді. Сонымен қатар Мемлекет басшысы Қазақстан Халық Кеңесінің бірінші сессиясында бұл бастаманы іске асыруды кеңес мүшелеріне де міндеттеді.

«Ұлт болып ұйысып, қоғамда жаңа этика қалыптастыруымыз қажет». Бұл да – Президенттің байыптамасы. Сондықтан бүгінгі әңгімені «Әдеп, тәртіп, жауапкершілік» ұғымдарының төңірегінен туындатқанды жөн көрдік. Әдеп. Тәртіп. Жауапкершілік. Үздік үлгі. Үлгілі үйлесім. Үйлесімді үштаған. Қазір осы үштағанның үш тірегі туралы сөз сабақтаймыз.

Ұлы Абай өзінің Отыз екінші қара­сөзінде: «Ақылды сақтайтын мінез деген сауыт болады», дейді. Дәл осы мінез бен сауыт концепциясы жаңа қоғамдық этиканың өнегелі өлшемі бола алады. Өйткені іс-әрекеттің қалай жүретіні өзіңді ұстауға, мінезіңді тежеуге, сабырыңды сақтауға тікелей байланысты. Басқаша айтқанда, этика туралы ілімді ел арасына барып тоқтаусыз тәпсірлейтіндердің өз этикасы дұрыс болуы керек.

Ендеше, жаңа этиканы қалай қалып­тастырамыз? Ол үшін қандай тәсіл қолданамыз? Ал қалыптасқан жағдайда қайтіп көрініс таппақ? Жалпы, жаңа этика дегенді қалай түсінеміз өзі? Міне, бүгін осы сауалдар тұрғысынан ой өрбітеміз.

Заң мен тәртіп – құқықтық сауат өлшемі

Үнзила ШАПАҚ,

Құрылтай депутаты:

– Заң мен тәртіп – құқықтық мем­ле­кеттің іргетасын құрайтын негізгі конституциялық қа­­­ғи­даттың бірі. Осы уақытқа дейін біз кон­ституция­­лық құн­­­дылықтарды құ­қықтық тұрғыдан бе­кітуге, қорғауға және оларға кепілдік беруге басымдық бердік. Ендігі міндет – сол құндылықтарды азаматтың санасына, жүріс-тұрысына және күнделікті өміріне орнықтыру. Өйткені Конституцияның қуаты оның нормаларының сақталуымен ғана емес, ондағы құндылықтардың азаматтың ішкі ұстанымына айналуымен де өлшенеді. Басқаша айтқанда, конституциялық құндылықтар қағаз жүзіндегі құқықтық нормалар шеңберінде қалып қоймай, қоғамдық сана мен азаматтық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналуы керек.

Осы ретте тәртіп ұғымына кеңірек мән бергеніміз жөн. Тәртіп деген кезде біз көбіне қоғамдық тәртіпті, заң талаптарын сақтауды, құқықбұзушылықтың алдын алуды түсінеміз. Алайда тәртіп ұғымы мұнымен шектелмейді. Ол адамның жеке басына қатысты әдеп қағидаларын, қоғамдық ортадағы жүріс-тұрыс мәдениетін, өзге адамдардың құқықтары мен қадір-қасиетіне құрметпен қарауды да қамтиды.

Мәселен, елімізде түрлі іс-шара ұйымдастырылған кезде кейбір аза­маттардың қоғамдық ортадағы жүріс-тұрыс мәдениетін сақтамауы тәртіптің бұзылуына себеп болып жатады. Халыққа қуаныш сыйлайтын, көпшілік үшін ұйымдастырылған іс-шараларда кейбір азаматтардың бір-бірін итеріп, белгіленген тәртіпті ескермеуі, өзгелердің қауіпсіздігі мен құқығына мән бермеуі қоғамдағы құқықтық және жалпы мәдениет мәселесін алға шығарады.

Біз тәртіп пен мәдениет туралы сөз қозғағанда Жапонияның кезекке тұру мәдениетін, Сингапурдың жеке жауапкершілікке негізделген қоғам­дық тәртібін, Финляндияның ұлттық құн­дылықтар төңірегіндегі ортақ ұста­нымын жиі мысалға келтіреміз. Алайда сол елдердің тәжірибесін мысалға кел­тірумен ғана шектелмей, ондағы тәртіп пен жауапкершілікті қалыптастырған құн­дылықтарды өз өмірімізге енгізуге ұмтылуымыз керек. Ал қоғамдық мәдениет бір күнде қалыптаспайды. Ол әр адамның күн­делікті дағдысынан, қарапайым әре­кетінен, өзгеге деген құрметінен басталады.

Біз өзге елдердің тәртібіне сүйсінетін ғана емес, сол тәртіпті өзіміздің өмірлік дағдымызға айналдырған қоғам болуымыз керек. Жапонияны мысалға келтіру оңай, ал жапондықтардың кезекке тұру мәдениетін өзімізден бастау – нағыз азаматтық жауапкершілік.

Тағы бір ескеретін мәселе – заң мен әдептің арақатынасы. Заң адамның құқықтары мен міндеттерін айқындап, қоғамдық қатынастарды реттейді. Ал әдеп пен мәдениет адамның заңмен ты­йым салынбаған жағдайлардың өзінде де өзгелерге құрметпен қарауына, жауапкершілік танытуына ықпал етеді. Сондықтан құқықтық тәртіп пен қоғам­дық мәдениетті бір-бірінен бөліп қарауға болмайды. Олар бірін-бірі толықтыра­­тын ұғымдар.

Жауапкершіліктің үлкен-кішісі болмайды

Жанарбек ӘШІМЖАН,

Құрылтай депутаты:

– Жалпы, қоғамда тәртіп пен жауап­кер­шілік мәдениетін қалыптастыру мәселесінің ауқымы кең. Қазақ хал­қының өзіндік ұлттық ерекшелігі, тарихи қалыптасқан қарым-қатынас мәде­ниеті бар. Отбасындағы, ағайын-туыс ара­сындағы, ұрпақтар сабақ­тастығындағы, әріптестер арасындағы сыйластықтың өзіндік жазылмаған қағи­далары орнық­қан. Бүгінгі әдеп, қоғамдық сана, жауапкер­ші­лік ұғымы осы біздің ұлттық ерекшелігіміз­ден көп алыстамай, ілгері жылжытыл­ғаны дұрыс.

Менің пайымдауымша, Мемлекет бас­шысы ел халқын, ұлтты амандық-саулық­тан бастап, әдебіне дейін түбегейлі өзгер­туге кіріскен секілді. Президент әрбір Жол­дауында, кездесулерде сөзін ең әуелі осы тақы­рыптан бастайды. Яғни «Заң мен тәртіп» қағидаты қоғамға дендеп енгізіліп келеді.

Жаңа қоғам­дық сананы қалып­тастыру тек жақсы ұрандармен немесе ақпараттық қол­даумен шек­телмеуі керек. Ол үшін қоғамдағы нақ­ты әрі жүйелі сұрақтарды ше­шуіміз қажет. Осы орайда бірнеше мәселеге тоқталғым келеді.

Біріншіден, заң­ды таңдап орын­дау мәсе­лесі. Қоғамда қалып­тасқан осындай теріс түсінікті жоюы­­мыз керек. Бір заңды орындап, екін­шісін елемеуге болмай­ды. Заң алдындағы жа­уап­кершіліктің үлкен-кішісі жоқ.

Екіншіден, сыбайлас жемқорлық пен тамыр-таныстық мәселесі. Бұл да қоғамдық санаға кері әсерін тигізіп отыр. Мұндай құбылыстар мемлекеттік институттарға деген сенімді әлсіретеді.

Үшіншіден, қоғамдық орындардағы мәдениеттің төмендігі де алаңдатады. Бұл – қоғамда ортақ жауапкершіліктің қалыптаспауына негіз болатын фактор.

Төртіншіден, мемлекеттік басқарудағы жауапсыздық мәселесіне назар аудару қажет. Мемлекеттік органдардың әрекеті мен қабылдаған шешімдері азаматтардың билікке деген сеніміне тікелей ықпал етеді. Бұл ретте қоғамда резонанс тудырған түрлі оқиға ойландыруға тиіс.

Бесіншіден, әдеп мәселесіне нем­құрайды қарау да жұмыс өнімділігі мен қызмет сапасына әсер етеді. Әсіресе әлеуметтік желілердегі әдепсіздік қоғам үшін үлкен проблемаға айналып отыр. Бұл қоғамдық сананың қалыптасуына, жауапкершілікке, әдеп пен ибаның сақталуына кері ықпалын тигізеді.

Әлеуметтік желілердегі әдепсіздіктің алдын алу үшін қолданыстағы заңнаманы жетілдіріп, оны іске асыру тетіктерін күшейту қажет. Сонымен бірге тәртіп дегеніміз тек тыйым салу немесе жазалау емес екенін түсінуіміз керек. Тәртіп – адамның ішкі сенімі мен жауапкершілігі, өзінің қоғамдағы орнын түсінуі, айна­ласындағы адамдарға, қоғамдық қаты­нас­тарға және табиғатқа деген саналы көзқарасы. Яғни бұл – әр адамның ішкі мәдениеті мен берік ұстанымының көрінісі. Мұндай құндылықтарды қалыптастыру бір реттік науқандық шарамен шектеліп қалмауы керек. Бұл бағытта қоғамға сөзі өтетін, ел арасында беделі бар азамат­тардың, ақсақалдардың, зиялы қауым өкіл­дерінің және жастар арасындағы белсенді тұлғалардың үлгісі маңызды.

Қысқасы, «Заң мен тәртіп» қағида­тын орнықтыру – белгілі бір мерзіммен шектелетін жұмыс емес. Бұл – ұлттың болмысын, қоғамдық мәдениетін және азаматтық жауапкершілігін қа­лып­тастыруға бағытталған ұзақмерзімді үдеріс. Оның нәтижесі бірден көрінбеуі мүмкін, бірақ жүйелі әрі үздіксіз жұмыс жүргізілсе, міндетті түрде жемісін береді. Жаңа буын келеді, олар көзді ашып, көшке ілескеннен бастап, бойына, сүйегіне сіңдіре алатын нақты жұмыс атқарылғаны абзал. Біз осы жүйелі жұмыстың бастауында тұрсақ, әрі қарай ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып кете береді. Алдағы кездерде мұның жемісін көреміз деген ниеттеміз.

Жасұлан БАҚЫТБЕК

Таңбалар: әдепті қоғамәділетті ел
БөлісуТвитергеБөлісуБөлісу

Ұқсас мақалалар

Мақала жоқ
Тағы жүктеу
Келесі жазба
Алауыздық жамағаттан алыстатады

Алауыздық бір ауыз сөзден басталады

Пікір қалдыру Жауапты болдырмау

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған

Танымал тақырыптар

  • Біз сені жақсылық қылушылардан көреміз

    168
  • Истиғфардың күші туралы хикая

    29
  • Өмірге қарғыс айтуға бола ма?

    28
  • Дін мен діни ағымның айырмашылығы неде?

    24
  • Діндер съезі қызметіне қатысты кеңес өткізді

    23

Соңғы жарияланымдар

Діни мәтінді дұрыс түсінген абзал
Видео

Діни мәтінді дұрыс түсінген абзал

21.11.2026
Медресе түлегі – дініміздің тірегі
Сұрақ-жауап

Медреселер не үшін қажет?

21.11.2026
Тағдыр – иманның бір бөлігі ме?
Ислам

Ислам ғұламалары арасында «иман» етудің айырмашылығы бар ма?

21.11.2026
Тағы жүктеу
Қазақстандағы Ислам

Kazislam порталы – мемлекетіміздің дін саласында жүргізіп жатқан жұмыстарын насихаттайтын еліміздегі бірден-бір интернет-ресурс.

Біздің қолдаушыларымыз:

  • Бастапқы бет
  • Жоба туралы

© 2025 kazIslam.kz Яндекс.Метрика ZERO.kz

Нәтиже жоқ
Барлық нәтижені көрсету
  • ҚАЗ
  • РУС
  • Бастапқы
  • Жаңалықтар
  • Мақалалар
    • Мемлекет және дін
    • Ислам
    • Қоғам
    • Ағымдар ақиқаты
    • Исламдық қаржыландыру
    • Ғибратты әңгімелер
  • Сұхбат
  • Сұрақ-жауап
  • Видео
  • Тағы
    • Инфографика
    • Кітапхана
    • Сауалнама
    • Дінтану бұрышы
  • Жоба туралы

© 2025 kazIslam.kz Яндекс.Метрика ZERO.kz

Қош келдіңіз!

Төмендегі тіркелгіңізге кіру

Құпиясөзді ұмыттыңыз ба?

Құпия сөзді қалпына келтіру

Please enter your username or email address to reset your password.

Кіру
-
00:00
00:00

Queue

Update Required Flash plugin
-
00:00
00:00