Әлеуметтік желі адамға қажетті ақпаратты жылдам табуға мүмкіндік бергенімен, оның көлеңкелі тұстары да бар. Әсіресе діни тақырыптағы қысқа видеолар, эмоциялық жазбалар мен түрлі уағыздар адамның дүниетанымына әсер етуі мүмкін. Радикалды идеялардың таралуы көбіне бірден байқала бермейді. Адамның белгілі бір ортадан алшақтауы, ақпаратты тек бір арнадан қабылдауы немесе өз пікірін абсолютті ақиқат деп санауы уақыт өте келе қалыптасуы ықтимал. Осы мәселе жөнінде Қызылорда облысы дін істері басқармасы «Дін мәселелерін зерттеу орталығының» теолог маманы, РАТТ мүшесі Бақтияр Оспановпен әңгімелесіп, радикалды идеологияның ықпал ету тетіктері, оның алдын алу жолдары мен әлеуметтік желідегі діни ақпаратты саралау туралы сұрадық.
– Радикалды идеология адамның санасына бірден әсер ете ме, әлде бұл біртіндеп қалыптасатын процесс пе?
– Көп жағдайда бұл бір сәтте қалыптаспайды. Адам алдымен белгілі бір мазмұнға қызығушылық танытады. Кейін сол ақпаратты жиі көріп, біртіндеп белгілі бір көзқарастарды қалыпты нәрсе ретінде қабылдай бастауы мүмкін. Мұнда адамның әлеуметтік ортасы, өмірлік қиындықтары, ақпараттық ортасы сияқты факторлардың ықпалы болуы ықтимал.
Сондықтан алдын алу жұмысы адамның қандай да бір радикалды әрекетке барғанын күтуден емес, оның ақпаратты қалай қабылдайтынын, сыни ойлау дағдысының қаншалықты қалыптасқанын түсіндіруден басталғаны жөн.
– Әлеуметтік желідегі діни контенттің қай түріне ерекше сақтықпен қараған дұрыс?
– Біріншіден, кез келген мәселені тым қарапайым етіп көрсететін контентке назар аудару керек. Діни немесе қоғамдық мәселенің күрделі қырларын ескермей, «тек осы пікір дұрыс, қалғанының бәрі қате» деген ұстаным ұсыну — ақпаратты қабылдаушыны ойланудан гөрі дайын қорытындыны қабылдауға итермелеуі мүмкін.
Екіншіден, адамдардың эмоциясына шамадан тыс әсер ететін материалдарға сақ болған жөн. Қорқыныш, ашу, кінә сезімі немесе қоғамға деген наразылықты күшейтетін контент аудиторияның назарын тез аударуы мүмкін.
Үшіншіден, діни мәтіндердің үзінділері бастапқы контекстінен ажыратылып берілуі мүмкін. Сондықтан үзіндінің өзіне ғана емес, оның толық мәтініне және оны түсіндіретін сенімді дереккөздерге назар аудару қажет.
– Ал мұндай контенттің авторын қалай тексеруге болады?
– Әлеуметтік желідегі жазылушылар саны немесе видеоны көп адамның көруі автордың діни білімінің бар екенін білдірмейді. Сондықтан оның біліміне, мамандығына, қандай оқу орнын тәмамдағанына, ғылыми немесе кәсіби қызметіне назар аударған жөн. Сонымен бірге автор нақты дереккөздерге сүйене ме, басқа мамандардың пікірін ескере ме, әлде барлық мәселені өзінің жеке түсінігімен ғана түсіндіре ме деген сұрақтар маңызды.
Ең бастысы – адамның атағына емес, айтқан пікірінің дәлеліне қарау.
– Адамның белгілі бір идеологияның ықпалына түскенін оның мінез-құлқынан байқауға бола ма?
– Мұнда өте сақ болған жөн. Бір ғана әрекетке немесе сыртқы белгіге қарап қорытынды жасауға болмайды. Адамның діни киім киюі, белгілі бір діни рәсімді орындауы немесе дінге қызығушылығы оның деструктивті идеологияны ұстанатынын білдірмейді.
Көбірек мән беретін нәрсе – дүниетанымындағы және мінез-құлқындағы тұрақты өзгерістер. Мысалы, адам бұрын араласқан адамдардың бәрін жаппай теріске шығара бастаса, өз пікірінен өзгеше кез келген көзқарасты қабылдамаса, отбасы мүшелерімен немесе достарымен қарым-қатынасын үзсе, тек бір ғана ақпарат көзін дұрыс деп санаса, бұл жағдайға назар аударуға болады.
Бірақ мұндай белгілердің өзі автоматты түрде қандай да бір диагноз немесе нақты қорытынды жасауға негіз емес. Мәселенің мән-жайын жан-жақты қарастыру қажет.
– Жастардың радикалды мазмұнға қызығушылығын не арттыруы мүмкін?
– Жастардың ақпаратты көбіне қысқа әрі жылдам форматта қабылдайтынын ескерген жөн. Кейбір адамдар өмірлік сұрақтарына әлеуметтік желіден жауап іздейді. Егер ол жерде сапалы әрі түсінікті ақпарат болмаса, олардың назарын қарапайым, бірақ біржақты түсіндіретін контент аударуы мүмкін.
Сондықтан жастарға тек «мына ақпаратты көрме» деу жеткіліксіз. Оның орнына «ақпаратты қалай тексеруге болады?», «сенімді дін маманын қалай ажыратамыз?», «манипуляция деген не?» деген сұрақтарға жауап беретін медиасауат пен діни сауат қалыптастыру қажет.
– Бұл жерде ата-ананың рөлі қандай?
– Ата-ана ең алдымен баласының қандай контент көретінін бақылаудан бұрын, онымен ашық сөйлесе білуі керек. Егер жас адам өз сұрағын немесе күмәнін ата-анасына айта алмаса, ол жауапты басқа ортадан іздеуі мүмкін.
Сондықтан діни мәселеге қатысты сұрақ қойғанда бірден тыйым салу немесе ұрысу емес, оның неге қызыққанын түсінуге тырысу маңызды. Қажет жағдайда білікті дінтанушыға немесе теологқа жүгінуге болады.
– Журналистер мұндай тақырыпты жазғанда қандай ұстанымдарды ескеруі керек?
– Журналистің басты міндеттерінің бірі – ақпаратты тексеру және аудиторияға контекст ұсыну. Белгілі бір адамның айтқан пікірін сол күйінде тарата салу жеткіліксіз. Оның сөзі қандай дерекке негізделгенін, оған қатысты басқа мамандардың пікірі қандай екенін көрсету маңызды.
Сонымен қатар радикалды мазмұнды шамадан тыс қайталап жариялау да қажет емес. Себебі оны сынау мақсатында қайта-қайта көрсету арқылы сол материалдың таралуына өзіміз де ықпал етуіміз мүмкін.
Сондықтан журналист қауіпті идеяны насихаттамай, оның мәнін түсіндіріп, аудиторияға ақпаратты сыни тұрғыдан қабылдауға мүмкіндік беретін материал әзірлеуі керек.
– Қоғамда діни тақырыпқа қатысты пікір алуандығы бар. Діни көзқарас пен деструктивті идеологияның арасындағы шекараны қалай түсіндіруге болады?
– Кез келген діни көзқарасты деструктивті деп қарауға болмайды. Пікір алуандығының болуы табиғи құбылыс. Негізгі мәселе – белгілі бір ұстаным адамның өзге адамдарға деген қарым-қатынасына, заңға және қоғамға көзқарасына қалай әсер ететіні.
Егер қандай да бір идея өшпенділікті, зорлық-зомбылықты, қоғамнан оқшаулануды немесе заң талаптарын жоққа шығаруды ақтауға пайдаланылса, оған сыни тұрғыдан қарау қажет.
Сондықтан дінді ұстану фактісі мен деструктивті идеологияны бір ұғым ретінде қарастыруға болмайды.
– Әлеуметтік желіден күмәнді діни ақпарат көрген адам қандай әрекет жасағаны дұрыс?
– Біріншіден, оны бірден бөліспеу керек. Екіншіден, ақпараттың қайдан шыққанын тексерген жөн. Үшіншіден, мәселенің діни сипаты болса, оны білікті мамандардың түсіндірмесімен салыстыру қажет.
Адам өзіне бірнеше қарапайым сұрақ қоюы мүмкін: «Бұл ақпараттың дереккөзі кім?», «Автордың осы мәселе бойынша білімі бар ма?», «Нақты дәлел келтірілген бе?», «Ақпарат менің эмоциямды әдейі қоздыруға бағытталған жоқ па?».
Осындай қарапайым дағдылар адамның жалған немесе манипуляциялық ақпаратқа еріп кету қаупін азайтады.
– Әңгімеңізге рахмет.
Әңгімелескен – Е.ЕРҒАЛИҰЛЫ
