Түркістан облысындағы ортағасырлық Отырар қаласынан Алтын Орда дәуіріне, XIII ғасырдың екінші жартысы мен XIV ғасырға тиесілі мешіттің орны табылды. Жаңа нысан бұған дейін Отырарда табылған XV, XVI және XVII ғасырлар мешіттерінің барлығынан ерте, яғни бүгінге дейін анықталған ең көне мешіт болып отыр. Бұған қоса археологтер Отырардың қазба тарихында бұрын кездеспеген тас төселген көше тапты.
– Біздің мақсатымыз – ислам дінінің қазақ жеріне енуі мен таралуын археологиялық және жазба деректер негізінде анықтау. Былтыр қаланың рабад бөлігінен михрабы бар үйлерді таптық, биыл қаланың нақ ортасынан мешіттің орнына жеттік. Тас көшені де, тепкішегі бар көшені де табатынымызды күтпедік, өзіміз таңғалдық. Отырар XIII ғасырда жойылып кетпеген, кейін де бұл жерде үлкен құрылыстар салынған. Алтын Орда дәуірі – қала мәдениетінің гүлденген кезеңдерінің бірі, – дейді археологиялық экспедиция жетекшісі, тарих ғылымдарының докторы, Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-дың профессоры Мұхтар Қожа.
Өткен жылы экспедиция Отырардың рабад бөлігінен екі бөлмесінде де михрабы бар тұрғын үй кешенін тапқан болатын. Екі михрабтың да бағыты Меккеге, құбылаға қаратылған, бұл үй салынған кезден-ақ ескерілген. Ғалымдар бұған дейін Орталық Азия аумағында тұрғын үй ішінен михраб табылғаны тіркелмегенін айтады. Мерзімін нақтылау мақсатында тандыр ішінен алынған ағаш күлі Түркиядағы зертханаға жіберіліп, радиокөміртекті талдау нәтижесінде кешеннің VIII ғасырдың ортасына тиесілі екені анықталды.
Биылғы далалық маусым Отырардың шахристан бөлігінде биыл 1 маусымда басталып, шілденің аяғына дейін жалғасты. Археологтердің айтуынша, ауданы 100 шаршы метр (10×10 метр) қазба орнында репер нүктесінен есептегенде 3,5 метр тереңдікке дейін қазба жүргізіліп, бес құрылыс кезеңіне жататын қабаттар анықталған. Жоғарғы қабаттардан тұрғын үй мен шаруашылық бөлмелері, құмыра күйдіретін пеш орындары, қыш төселген көшелер шықса, төртінші қабаттан дахма үлгісіндегі ұжымдық жерлеу орны ашылды. Мұндай жерлеу түрінің аналогтері Самарқандағы Шайбанилер әулетінің жерлеу орындарынан белгілі. Ал ең төменгі, бесінші қабаттан Алтын Орда кезеңіне тиесілі мешіттің қабырғалары мен соған алып келетін тас көше табылды.
«Ғимараттың мешіт екенін көрсететін бірнеше белгі бар. Бірінші белгісі – ашылған қабырғалардың бағыты михраб жасалатын бағытпен, құбылаға қаратып салынған, мұны азимут өлшемі растайды. Екінші белгісі – ғимараттың ішінен және айналасынан мұсылмандық жерлеу орындары көп анықталды. Алтын Орда дәуірінде мешіттердің ішіне және сыртына адамдар жерлейтін болған. Алтын Орда дәуірінің қалаларында мешіт маңына адам жерлегені басқа зерттеулерде де тіркелген. Үшіншіден, мешіттің маңыздылығын көрсететін нәрсе – ғимараттың есігіне дейін таудан арнайы әкелінген үлкен тастармен көше төселген. Әйтпесе, барлық жерде үлкен таудың тасынан көше жасай бермейді», дейді жоба жетекшісі, профессор Мұхтар Қожа.
Табылған сүйектерден антропологиялық және генетикалық зерттеулерге сынама алынып, зерттеу аяқталған соң, олар жақын маңдағы зиратқа қайта жерленеді. Сондай-ақ Мұхтар Қожа қазірге дейін нысанның бір бөлігі ғана ашылғанын атап өтті. Ғалымның болжауынша, ашылған тұс мешіттің алдындағы аула, ал михрабы бар негізгі қабырға әлі жер астында жатыр. Көшеге төселген тастар Түркістанның арғы жағындағы Қаратаудан жеткізілген. Тас көшенің жалғасында, қаланың биік бөлігіне көтерілетін тұста күйдірілген кірпіштен қаланған тепкішек-саты ашылды. Мұндай құрылыс та Отырарда алғаш рет табылып отыр. Профессор Мұхтар Қожаның бағалауынша, тепкішек кейінгі кезеңге – XV–XVI ғасырларға тиесілі. Яғни Алтын Орда дәуірінде тастан төселген бұл көше бірнеше ғасыр бойы қолданыста болып, кейін биіктеу мақсатында кірпіштен тепкішек (баспалдақ) жасалған.
Ғалымдар қазба барысында араб жазуы бар мөр-жүзік, терезеге орнатылатын сырлы панджара, күмбездің ұшына қойылатын қубба, сырлы сиясауыттың бөлігі, есік топсалары, сүйектен жасалған құралдар және теңгелер табылғанын айтады. Жазуы бар мөр-жүзік Отырардың қазба тарихында алғаш рет кездесіп отыр. Мөрдегі жазуды тереңірек зерделеумен бірнеше маман айналысып жатыр екен. Сондай-ақ Алтын Орда дәуірінің күміс және мыс теңгелері, Әмір Темір заманының теңгелері, ортасында тесігі бар қытай теңгелері табылған. Бұл жәдігерлер Отырардың Ұлы Жібек жолындағы ірі сауда орталықтарының бірі болғанын айғақтайды.
Қазіргі уақытта нысанның төбесін жауып, консервациялау жұмысы жүргізіліп жатыр. Қосымша қаражат бөлінсе, осы қазбаны жалғастыру мүмкіндігі қарастырылмақ. Түркістандағы Халықаралық туризм және меймандостық университетінің «Қазақстанға ислам дінінің енуін және тарауын археологиялық және жазба деректер негізінде зерттеу» атты ғылыми жобасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің қаржыландыруымен жүзеге асады. Ғылыми жобаға отандық ғалымдармен қатар Ұлыбританияның Кембридж университеті Король колледжінің оқытушысы, британиялық археолог, PhD Кэти Кэмпбелл қатысып жатыр. Зерттеу жұмысының нәтижелері 28–29 қыркүйекте Ұлыбританияның Кембридж қаласында өтетін халықаралық конференцияда таныстырылмақ.
Ғалымжан ЕЛШІБАЙ
Түркістан облысы
