Діни экстремизм қоғамдағы татулыққа сызат түсіріп қана қоймай, адамдардың діни сенімін өзге мақсатқа пайдалануға жол ашады. Әсіресе, дінді біржақты түсіндіру, өзгеше пікірдегі адамдарды айыптау және қоғамды «біз» бен «оларға» бөлу үрдісі қауіпті. Осындай идеологиялардың ерекшелігі неде? Олардың ықпалына түскен адамды қалай тануға болады? Бұл туралы Қызылорда облысы дін істері басқармасы «Дін мәселелерін зерттеу орталығының» теолог маманы Ермек Молдабаевпен әңгімелескен едік.
– Діни алауыздық тудыратын экстремистік идеология дегеніміз не? Оның басты ерекшелігі қандай?
– Діни алауыздық тудыратын экстремистік идеология дегеніміз – дінді белгілі бір топтың мүддесіне пайдаланып, өзге сенім иелеріне немесе өз дінін өзгеше түсінетін адамдарға өшпенділік қалыптастыратын, төзімсіздікке, қоғамнан оқшаулануға, кей жағдайда күш қолдануды ақтауға жетелейтін көзқарастар жиынтығы.
Мұндай идеологиялардың басты ерекшелігі – діни ұғымдарды бастапқы мағынасынан ажыратып, оларды саяси, әлеуметтік немесе жеке мүддеге қызмет еткізу. Оның өкілдері өз ұстанымын жалғыз ақиқат ретінде көрсетуге тырысып, өзгелердің пікірін қабылдамайды. Сөйтіп, діни айырмашылықты қоғамды бөлудің құралына айналдырады.
Алайда діни көзқарастардың әртүрлі болуы өздігінен экстремизмді білдірмейді. Негізгі қауіп – өшпенділікті қоздыру, өзге адамдардың құқығын жоққа шығару, заңсыз әрекетке немесе зорлық-зомбылыққа үндейтін ұстанымдарда.
– Діни алауыздыққа себеп болатын қандай идеологиялық бағыттар бар?
– Мұндай құбылысты бір ғана ағыммен немесе атаумен шектеуге болмайды. Діни экстремизм әртүрлі ортада, әрқилы ұранмен көрініс табуы мүмкін. Оның бірнеше негізгі сипатын атап өтуге болады.
Біріншісі – тәкпіршілдік ұстаным. Бұл бағыттағы радикалды топтар өз көзқарасын қабылдамаған мұсылмандарды діннен шықты деп айыптауға бейім. Мұндай пайым діни қауымның ішіне жік салып, адамдардың бір-біріне деген сенімін әлсіретеді.
Екіншісі – зорлық-зомбылықты діни тұрғыдан ақтау. Кейбір экстремистік топтар қасиетті ұғымдарды бұрмалап, күш қолдануды немесе террорлық әрекеттерді діни міндет ретінде көрсетуге тырысады. Шын мәнінде, мұндай түсіндірулер адам өмірінің құндылығын аяққа басып, дінді өз мақсаттарына пайдалануға негізделеді.
Үшіншісі – діни төзімсіздік пен оқшаулануға шақыру. Мұндай көзқарасты ұстанушылар өзге діни дәстүрлерді ғана емес, кейде өз ортасындағы басқа пікірдегі адамдарды да жау санайды. Қоғаммен байланысын үзіп, қалыптасқан әлеуметтік қатынастардан алшақтауға шақыруы мүмкін.
Төртіншісі – дінді саяси мақсатта пайдалану және діни үстемдікке ұмтылу. Мұнда діннің беделі белгілі бір топтың билікке немесе қоғамды өз қалауынша басқаруға деген талпынысын ақтау үшін қолданылады. Бірақ кез келген діни-саяси көзқарасты экстремизммен теңестіруге болмайды. Оның сипаты нақты әрекеттеріне, зорлық-зомбылыққа үндеуіне және заңға қайшы мақсаттарына қарай бағаланады.
Бесіншісі – діни білімді бұрмалау және жалған діни бедел қалыптастыру. Әлеуметтік желілерде өзін ғалым немесе дін білгірі ретінде таныстыратын кейбір адамдар күрделі діни мәселелерді үстірт түсіндіріп, эмоцияға құрылған мәлімдемелер таратады. Олар өз пікіріне күмән келтіргендерді айыптап, аудиторияны өзіне тәуелді етуге тырысуы мүмкін.
– Осындай идеологиялардың ықпалына адамдар неліктен түседі?
– Мұның себептері әртүрлі. Бір адам діни сауатының жеткіліксіздігінен жаңсақ түсінікке бой алдырса, екіншісі өмірлік қиындықтар, жалғыздық, әділетсіздік сезімі немесе қоғамнан қолдау таппау салдарынан радикалды топтардың ықпалына түсуі мүмкін.
Әсіресе, өмірден өз орнын іздеп жүрген жастардың сұрақтарына нақты жауап беретіндей көрінетін адамдарға сенгіш келетін кездері болады. Радикалды насихатшылар осыны пайдаланып, күрделі мәселелерге қарапайым әрі кесімді жауап ұсынады. Олар дүниені ақ пен қараға бөліп, өз тобына қосылмаған адамдарды адасқан немесе жау ретінде көрсетуі ықтимал.
Тағы бір маңызды фактор – ақпаратты тексермеу. Интернеттен кездейсоқ көрген уағызды немесе әлеуметтік желідегі қысқа бейнероликті діни ақиқаттың толық көрінісі деп қабылдау қате. Діни мәселелерді түсіну үшін білім, контекст және сенімді мамандардың түсіндірмесі қажет.
– Қазір әлеуметтік желілер экстремистік идеологияның таралуына қаншалықты ықпал етіп отыр?
– Әлеуметтік желілер ақпарат алмасуға кең мүмкіндік бергенімен, олар жалған діни насихаттың таралуына да жағдай жасайды. Қысқа бейнероликтер, эмоционалды жазбалар, тікелей эфирлер арқылы кейбір адамдар өзін беделді тұлға ретінде көрсетіп, аудитория жинайды.
Мұндай контентте діни мәтіндер толық контекстен ажыратылып берілуі, өзге пікірдегі адамдарды кемсітуі немесе қоғамға деген сенімсіздік қалыптастыруы мүмкін. Кейде ашу-ыза тудыратын мәлімдемелер әдейі таратылады, өйткені эмоцияға берілген адам ақпараттың шынайылығын тексеруге уақыт бөлмеуі ықтимал.
Сондықтан интернеттегі діни ақпаратты бағалағанда оның авторына, дереккөздеріне, келтірілген дәлелдеріне және мазмұнының адамгершілік пен заң талаптарына сәйкестігіне назар аудару қажет. Көп қаралым жинау немесе өзін «шейх», «ұстаз» деп атау адамның діни біліміне автоматты түрде кепілдік бермейді.
– Діни экстремизмнің алдын алу үшін қандай белгілерге назар аударған жөн?
– Ең алдымен, бір ғана белгіге қарап адамды экстремист деп тануға болмайтынын ескерген жөн. Діни ұстанымның өзгеруі, киім үлгісі немесе белгілі бір діни рәсімді орындауы адамның қауіпті идеологияны қолдайтынын білдірмейді.
Ал алаңдауға негіз болатын жағдайларға зорлық-зомбылықты ақтау, өзге адамдарды дініне немесе көзқарасына байланысты кемсіту, діни айырмашылық үшін өшпенділікке шақыру, заңсыз әрекеттерді қолдау және террорлық ұйымдардың идеологиясын дәріптеу жатады.
Егер жақын адамынан осындай өзгерістер байқалса, оны бірден айыптап, қоғамнан шеттету дұрыс емес. Сабырмен сөйлесіп, оның қандай ақпаратқа сүйенетінін анықтап, сенімді теологтардан немесе тиісті мамандардан кеңес алған жөн. Қорқыту мен кемсіту адамның радикалды ортаға одан әрі жақындауына себеп болуы мүмкін.
– Діни сауаттылық экстремизмге қарсы тұруда қандай рөл атқарады?
– Діни сауаттылық – экстремистік насихаттың алдын алудағы маңызды құралдардың бірі. Бірақ діни білім тек діни терминдер мен мәтіндерді жаттап алумен шектелмейді. Ол діни дереккөздерді дұрыс түсінуді, тарихи және әлеуметтік жағдайды ескеруді, әртүрлі пікірлерді салыстыра білуді де қамтиды.
Сонымен бірге адамның сыни ойлау қабілеті маңызды. Ол ақпараттың қайдан алынғанын, автордың қандай мақсат көздейтінін, келтірілген дәлелдердің негізділігін тексеруге көмектеседі. Кез келген пікірді соқыр сеніммен қабылдамай, сұрақ қоюға және дәлел іздеуге үйрену қажет.
Діни сауаттылық пен зайырлы құқықтық мәдениет бірін-бірі толықтырады. Адам өз сенімін құрметтей отырып, өзге азаматтардың құқығы мен таңдау еркіндігін де мойындауы керек.
– Дін атын жамылған алауыздыққа қарсы тұруда мемлекет пен қоғамның міндеті қандай?
– Бұл бағыттағы жұмыс бір ғана мекеменің міндеті болмауы керек. Мемлекеттік органдар, білім беру ұйымдары, діни бірлестіктер, бұқаралық ақпарат құралдары және отбасы өзара үйлесімді әрекет еткені маңызды.
Мектептер мен жоғары оқу орындарында жастардың ақпараттық және діни сауатын арттыруға, даулы мәселелерді ашық талқылауға жағдай жасау қажет. Діни бірлестіктер азаматтарға сенімді ақпарат ұсынса, журналистер күмәнді мәлімдемелерді тексеріп, экстремистік насихатты байқамай таратып жібермеуге тиіс.
Ал отбасы баланың сұрақтарына құлақ асып, оның қандай ақпарат тұтынатынына назар аударғаны жөн. Қоғамда өзара құрмет пен сындарлы диалог орныққан сайын, алауыздық тудыратын идеялардың ықпалына қарсы тұру мүмкіндігі артады.
– Әңгімемізді қорытындыласақ, діни алауыздықтың алдын алуда әр азамат нені есте ұстауы керек?
– Ең бастысы, дінді өшпенділік пен бөлінудің құралына айналдыруға жол бермеуіміз керек. Өзгеше пікірді қабылдау міндетті түрде онымен келісу деген сөз емес, бірақ әр адамның қадір-қасиеті мен заңды құқығын құрметтеу – ортақ міндет.
Діни насихат эмоцияға, қорқынышқа немесе жаулыққа емес, білім мен жауапкершілікке негізделуі қажет. Адамдарды бір-біріне қарсы қоюға емес, түсіністікке шақыратын сөз ғана қоғамның татулығын нығайтады. Ал шынайы діни білім адамды өшпенділікке емес, ізгілікке, әділетке және жауапкершілікке жетелеуі тиіс.
– Сұхбатыңызға рахмет!
Әңгімелескен – Е.Ерғалиұлы
