Қазақ даласы қашанда кеңдігімен ғана емес, көңілінің кеңдігімен де ерекшеленген. Ұлы дала төсінде талай ұлт пен ұлыстың тағдыры тоғысып, сан алуан мәдениет пен дәстүр қатар өмір сүрді. Осы тарихи сабақтастықтың негізінде халқымыздың бойындағы қонақжайлық, бауырмалдық, үлкенге құрмет, кішіге ізет, өзгенің салты мен дәстүріне сыйластықпен қарау секілді асыл қасиеттер қалыптасты.
Бүгінде осы құндылықтар тәуелсіз Қазақстанның қоғамдық өмірінде толеранттылық, өзара түсіністік және қоғамдық келісім ұғымдарымен сабақтасып отыр.
Толеранттылық – заманауи термин ғана емес. Оның тамыры халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан өмір салтында жатыр. Қазақ «қонақ» пен «жатты» бөліп-жармай, төрін ұсынған. Өзге елден келген адамды жатсынбай, «құдайы қонақ» деп қабылдаған. Бұл – басқа адамды оның шыққан тегіне, тіліне немесе мәдени ерекшелігіне қарамастан құрметтеудің қарапайым, бірақ терең үлгісі.
Халқымыздың «Бірлік болмай, тірлік болмас», «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деген мақал-мәтелдері де татулықтың қадірін айқын аңғартады. Өйткені бірлік – біркелкілік емес. Бірлік – әртүрлі адамдардың ортақ мақсат жолында өзара түсіністікпен өмір сүре білуі.
Қазақстанның бүгінгі бейнесіне көз салсақ, еліміздің мәдени әралуандығын анық көруге болады. Қазақ халқының дәстүрі мен мәдениетімен қатар, Қазақстанда тұратын көптеген этностардың тілі, өнері, салт-дәстүрі де ортақ мәдени кеңістіктің бір бөлігіне айналды.
Әр этностың өзіне тән мәдени мұрасы бар. Бірінің әні, бірінің биі, енді бірінің ұлттық тағамы мен қолөнері – барлығы да еліміздің мәдени палитрасын байыта түседі. Мұндай әралуандылықты сақтау – өткенге құрмет қана емес, болашаққа деген жауапкершілік.
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан халқының мәдени бірлігі әртүрлілікті жою арқылы емес, оны құрметтеу арқылы қалыптасып келеді.
Қоғамдық келісімнің берік орнығуына этномәдени бірлестіктердің, қоғамдық ұйымдардың, білім беру мекемелерінің және азаматтық қоғам институттарының атқарып отырған жұмысы да ықпал етеді. Әртүрлі мәдениет өкілдерінің бір-бірінің дәстүрімен танысуы, ортақ іс-шараларға қатысуы, шығармашылық және әлеуметтік жобаларды бірлесіп жүзеге асыруы адамдар арасындағы өзара сенімді нығайтады.
Толеранттылықтың тағы бір маңызды қыры – діни сенімге құрметпен қарау. Қазақстан – түрлі діни бағыттардың өкілдері өмір сүретін зайырлы мемлекет. Мұндай қоғамда әр адамның ар-ождан және діни сенім бостандығын құрметтеу ерекше мәнге ие.
Дін мәселесінде өзара сыйластық пен бейбіт диалог мәдениетін қалыптастыру – қоғам тұрақтылығының маңызды шартының бірі. Әртүрлі дін өкілдерінің ортақ мәселелерді талқылауы, бейбітшілік пен ізгілік құндылықтарын дәріптеуі адамдар арасындағы түсіністікті арттырады.
Қазақстанда өткізіліп келе жатқан Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съездері де осы бағыттағы диалог мәдениетінің қалыптасуына арналған маңызды халықаралық алаңдардың бірі болып саналады. Мұнда діндердің айырмашылығынан бұрын адамзатқа ортақ құндылықтар – бейбітшілік, өзара құрмет, келісім және жауапкершілік мәселелері талқыланады.
Қоғамдағы татулықты тек мемлекеттік деңгейдегі бастамалармен қалыптастыру мүмкін емес. Нағыз толеранттылық адамның күнделікті қарым-қатынасынан басталады.
Бала отбасында өзге адамды сыйлауды үйренеді. Мектепте түрлі көзқарастағы құрдастарымен қарым-қатынас жасау мәдениетін қалыптастырады. Жоғары оқу орнында, еңбек ұжымында, қоғамдық ортада өз пікірін білдірумен қатар, өзгенің пікірін тыңдауға дағдыланады.
Сондықтан толеранттылық – арнайы бір күнде немесе бір іс-шарада айтылатын ұғым емес. Ол күнделікті өмірдегі қарапайым әрекеттерден көрінеді: өзгенің сөзін бөлмеу, пікірін құрметтеу, ұлтына немесе діни көзқарасына байланысты кемсітпеу, түсініспеушілікті жанжалға жеткізбей, диалог арқылы шешу.
Қазіргі цифрлық дәуірде толеранттылық мәселесі жаңа мазмұнға ие болып отыр. Әлеуметтік желілер мен интернет кеңістігі адамдарды бір-біріне бұрынғыдан да жақындатты. Алайда ақпараттың көптігімен бірге жалған мәліметтер, өшпенділік тілі, кемсітушілік сипаттағы пікірлер де таралуы мүмкін.
Мұндай жағдайда жастардың медиасауаттылығы мен сыни ойлау қабілетінің маңызы артады. Кез келген ақпаратқа бірден сенбей, оның дереккөзін тексеру, өзге адамның пікіріне құрметпен қарау, арандатушылық мазмұнға ермеу – қазіргі заманғы толеранттылық мәдениетінің ажырамас бөлігі.
Жастар – еліміздің болашағы ғана емес, бүгінгі қоғамның белсенді мүшесі. Сондықтан олардың бойында өзара құрмет, жауапкершілік, мәдени диалог және азаматтық келісім құндылықтарын қалыптастыру – барша қоғамның ортақ міндеті.
Толеранттылықтың мәні – барлығымыздың бірдей болуымызда емес. Керісінше, әрқайсымыздың ерекшелігімізді сақтай отырып, бір қоғамда тату-тәтті өмір сүре білуімізде.
Қазақстанның басты құндылықтарының бірі – бейбітшілік пен қоғамдық келісім. Бұл құндылықтар бір күнде қалыптасқан жоқ. Оның негізінде халқымыздың тарихи тәжірибесі, дәстүрі, кеңпейілділігі және өзара көмекке негізделген өмір салты жатыр.
Бүгінгі міндет – осы дәстүрді заман талабына сай жалғастыру. Өзара құрметті күшейту, мәдениеттер арасындағы байланысты дамыту, дінаралық және этносаралық диалогты қолдау, жастарды татулық пен келісім рухында тәрбиелеу – тұрақты қоғам құрудың маңызды бағыттары.
Ұлы дала ұрпақтан-ұрпаққа «бірлік бар жерде – тірлік бар» деген қарапайым да терең ойды жеткізді. Ендеше, толеранттылық – алыстағы теория емес, ол біздің күнделікті өміріміздегі адамгершілік өлшемі.
Әр адамның жүрегіндегі құрмет – қоғамдағы келісімнің бастауы. Ал өзара түсіністік пен татулық – елдің ең үлкен байлығы.
А.ТЕМІРОВА,
Діни ахуалды талдау және
аймақтық жұмысты
үйлестіру бөлімі,
Жетісу облысы
