Ыдырыс – Құран Кәрімде есімі аталған пайғамбардың бірі. Адам атаның бесінші буындағы немересі-дүр. Дәстүрлі исламдық тәпсірлерде аса тақуа, хикмет иесі әрі рухани дәрежесі биік, өнерлі әрі қаһарман тұлға ретінде сипатталады. Жұлдыз ғылымы, жазу-сызу, зергерлік пен тігіншілік, қару-жарақ жасау, соғыс жүргізу мен қарсыласты тұтқынға алудың бастауында тұр. Аңыздық-діни түсініктерде Алла тағаланың оны ерекше мәртебеге көтеріп, Ұжмаққа шығарып әкеткені айтылады. Кейбір деректерге қарағанда, көкке көтерілмес бұрын, жер бетінде 82 жыл өмір сүрген.
Ақиқат пен аңыз арасы
Әрине, Ұлы дала шегінде де аты кеңінен танымал және әлі күнге жаңа туған сәбилерге есімі қойылып келеді. Өз кезегінде оның рухани болмысының ауызша тарихта қазақтың ең көне шаһары Сайрамның бой көтеруімен байланыстырылуы қызық-ақ.
Әрине, мұны аңыз деп емес, шындық деп қабылдағанның өзінде көкейде сауал да көп: Бұл кентті-қаланы неге салды? Неліктен дәл осы жерге салды? Сондай-ақ осы маңға қалай келіп қалды? Өйткені киелі шежірелерде төл ғұмырнамасының Мысыр аймағы аясында көбірек айтылатыны бар емес пе?
Ақырында, «Іздеген қазынаға жолығады» демекші, қазақтың өзіндік сакральды қиссалар әлеміне ау салып жүріп тапқанымыз – Адам ата дәуіріне барып тірелетін көз жасының тамшысындай мына бір хикаят-дүр.
Хикаят
Қисыны былай: Адам атаның немересі «Ағнұх», яки кейіннен «Ыдырыс» атанған ер – ұзақ жолды сапарда жүріп, медиен далаға аялдайды. Ол жерде сол түнде Жебірейіл бастаған бір топ періштенің Тәңірді ұлықтап, мінәжат етіп жатқанына куә болады:
– Ау, досым Жебірейіл, мұнда қайдан жүрсің? – десе, ол:
– Әлем жаралып, су аққалы осы мекенге келіп зікір айтып, құлшылық қыламыз, – депті.
– Құлшылыққа сонша құмар қылатындай бұл жердің не қасиеті бар?
– Мұны Тәңір әлемінде «Мадина әл-Байза» немесе «Бозқала» деп атайды. Бұл мекенде Адам ата намаз оқыған. Тілегі қабыл болып құт дарыған киелі жердің бірі. Сайрамнан Құдайдың достары көп шығады. Тәңірдің дидарын талап қылған шын ғашықтар мекені. Түркінің пірі – Әзірет Сұлтан да осы өңірде дүние есігін ашады, – деп ағынан жарылыпты періште.
Ұзын сөздің қысқасы, Ыдырыстың қызығушылығы һәм себепкерлігімен кейіннен осы тұс – қазіргі күнгей атыраптағы Ақсу мен Бадам өзененің ортасынан 400 зәулім сарайлы, 4 қақпалы қамал тұрғызылады. Әр қақпаға алты қабат қарауыл-мұнара соғылып, әр жүз үйден соң құдық қазылады. Көп ұзамай, бұл құтты мекен үлкен ажарлы-базарлы шаһарға айналып шыға келеді. Қала атауының да авторы өзі! Ыдырыс оған «Сайрам» деп ат қойыпты. «Сайрам» деген беймағұлым көне тілде «тасты, тастақты жер» дегенді білдірсе керек.
27 жылдық патшалық
Шаһарлы жер – патшалы жер! Алланың нәбилері ел билеп, таққа отырады. Ыдырыстың тұсында Сайрам әлемдегі ілімі озық ел болыпты. Әсілінде, Ыдырыс – «мұғалім» деген сөз екен. Ол да қалада 27 жыл патша болып, пайғамбарлық міндетін аяқтайды. Бұдан әрмен қарай тірідей Жаратқан иенің дәргейіне әкетілген делінеді.
Абылайхан ҚАЛНАЗАРОВ
