Бүгінгі сұхбатымызда Жетісу облысы «Дін саласындағы мәселелерді зерттеу және оңалту орталығы» КММ Психо-әлеуметтік оңалту және профилактика бөлімінің бөлім басшысы А.Бекішевамен қазіргі заманғы терроризм түсінікі, осынау ауыр қылмысқа барған адамдардың тағдыры, т.б. өзекті мәселелер жайында әңгімелестік.
– Ең алдымен терроризм және оның адамзат қоғамына келтірер залалы туралы жалпы мәлімет беріп өтсеңіз.
– Терроризм – жеке адамға ғана емес, тұтас қоғамның қауіпсіздігіне, тұрақтылығына және қоғамдық келісіміне қатер төндіретін күрделі әлеуметтік құбылыс. Террористік ұйымдардың ықпалына түскен азаматтардың тағдыры көбіне қылмыстық жауапкершілікпен ғана шектелмейді. Оның артында отбасының бұзылуы, әлеуметтік байланыстардың үзілуі, психологиялық өзгерістер, білім мен еңбек мүмкіндіктерінің шектелуі және қоғамға қайта бейімделу қажеттілігі сияқты мәселелер тұрады.
Сондықтан терроризмнің алдын алу тек қылмысты анықтау және жазалау шараларынан тұрмауы тиіс. Радикалды идеологияның таралу себептерін түсіну, тәуекел тобындағы адамдармен профилактикалық жұмыс жүргізу, ал қылмыс жасаған және жазасын өтеп шыққан азаматтарды заң шеңберінде оңалту мен қоғамға бейімдеу де маңызды бағыттардың бірі болып табылады.
Террористік әрекетке барған адамдардың кейінгі тағдыры жайында не айтар едіңіз?
– Террористік әрекетке қатысқан адамдардың тағдыры олардың нақты қылмыстық әрекетіне, рөліне және қолданыстағы заңнамаға байланысты әртүрлі қалыптасады. Террористік ұйымның мүшесі болу, оның қызметін насихаттау, адамдарды тарту, қаржыландыру немесе тікелей террористік әрекетке қатысу құқықтық тұрғыдан әртүрлі жауапкершілікке әкелуі мүмкін.
ҚР заңнамасында терроризмге және экстремизмге байланысты қылмыстар үшін қатаң қылмыстық жауапкершілік көзделген. Мұндай істер бойынша сот шешімі нақты дәлелдер мен адамның жасаған әрекетіне қарай қабылданады.
Алайда тәжірибе көрсеткендей, қылмыстық жазаның аяқталуы адамның барлық мәселесі шешілді дегенді білдірмейді. Жазасын өтеп шыққаннан кейін азамат қоғамға қайта оралады. Осы кезеңде оның тұрақты әлеуметтік ортасы, отбасы, жұмысы, білім алуы және қоғаммен қарым-қатынасы маңызды рөл атқарады.
Соңғы онжылдықта әлемнің бірқатар елінде азаматтардың халықаралық террористік ұйымдардың қатарына қосылу жағдайлары тіркелді. Таяу Шығыстағы қақтығыстар кезінде Сирия мен Ирак аумағына кеткен шетелдік азаматтардың арасында Орталық Азия мемлекеттерінің азаматтары да болды.
Қазақстанда 2019 жылдан бастап Сирия мен Ирак аумағынан азаматтарды елге қайтаруға бағытталған «Жусан» операциялары жүргізілді. Ресми мәліметтерге сәйкес, бірнеше кезеңнен тұратын бұл операциялар нәтижесінде Қазақстанға 600-ден астам азамат, оның ішінде әйелдер мен балалар қайтарылды.
Бұл тәжірибенің ерекшелігі елге қайтарылған адамдардың барлығына бірдей көзқарас қолданылмағандығында. Террористік әрекеттерге қатысы бар азаматтар заң талаптарына сәйкес қылмыстық жауапкершілікке тартылса, әйелдер мен балалардың бір бөлігі оңалту және бейімдеу шараларынан өтті.
Осы тәжірибе терроризммен күрестің тек қауіпсіздік мәселесі емес, сонымен бірге әлеуметтік, психологиялық және гуманитарлық бағыттарды қамтитын кешенді жұмыс екенін көрсетті.
– «Жусан» операциясының ел үшін маңызы қандай болды?
– Қазақстанның тәжірибесінде «Жусан» операциясы ерекше орын алады. Операция барысында елге қайтарылған азаматтардың арасында террористік ұйымдардың идеологиялық ықпалына түскен әйелдер мен кәмелетке толмаған балалар болды.
Елге оралғаннан кейін олар арнайы бейімдеу және оңалту жұмыстарымен қамтылды. Балалар медициналық тексеруден өткізіліп, білім беру жүйесіне енгізілді. Әйелдермен психологтар, теологтар және әлеуметтік қызмет мамандары жұмыс жүргізді.
Оңалту жұмыстарының негізгі бағыттарына:
- психологиялық қолдау көрсету;
- діни сауаттылықты арттыру;
- деструктивті діни идеологияның мазмұнын түсіндіру;
- әлеуметтік және құқықтық мәселелер бойынша көмек көрсету;
- отбасылық байланыстарды қалпына келтіру;
- балаларды білім беру және әлеуметтік ортаға бейімдеу;
- еңбекке және қалыпты қоғамдық өмірге қайта қосу жатады.
Бұл жерде маңызды мәселе – адамның қоғамға қайта оралуына мүмкіндік жасау. Себебі әлеуметтік оқшаулану мен қоғамнан шеттетілу кей жағдайда радикалды көзқарастардың қайта күшеюіне қолайлы жағдай қалыптастыруы мүмкін.
Терроризмге қатысты қылмыс жасаған адамның жазасын өтеуі оның өміріндегі маңызды кезеңдердің бірі. Алайда бостандыққа шыққаннан кейінгі кезең де ерекше бақылау мен әлеуметтік қолдауды қажет етеді.
Біріншіден, азаматтың еңбек нарығына қайта қосылуы қиын болуы мүмкін. Екіншіден, қоғам тарапынан сенімсіздік туындауы ықтимал. Үшіншіден, отбасы мүшелерімен қарым-қатынасты қалпына келтіру қосымша уақытты талап етеді.
Сондықтан профилактикалық және оңалту жұмыстарында адамның тек діни көзқарасына емес, оның әлеуметтік жағдайына да назар аудару қажет.
Мысалы, азаматтың тұрақты жұмысының болмауы, әлеуметтік ортадан оқшаулануы, отбасындағы түсініспеушілік, білім деңгейінің төмендігі немесе интернеттегі радикалды контенттің ықпалы оның қайтадан деструктивті ортаға түсу қаупін арттыруы мүмкін.
Осыған байланысты оңалту жұмыстарының нәтижесі тек адамның белгілі бір діни ұстанымнан бас тартуымен өлшенбеуі керек. Оның қоғаммен қалыпты қарым-қатынас орнатуы, заң талаптарын сақтауы, отбасы мен еңбек ортасына бейімделуі де маңызды көрсеткіш болып табылады.
– Қоғамда бұрын осындай ауыр қылмысты жасаған адамдарға деген көзқарас қандай болуы керек?
– Террористік ұйымдардың қатарына қосылған адамдардың барлығы бастапқыдан зорлық-зомбылыққа бейім тұлғалар деген түсінік дұрыс емес. Олардың арасында түрлі әлеуметтік және өмірлік жағдайға тап болған адамдар кездеседі.
Кейбір азаматтар діни білімінің жеткіліксіздігінен интернеттегі күмәнді ақпаратқа сенуі мүмкін. Басқалары әлеуметтік қиындықтар, отбасылық мәселелер, жалғыздық немесе психологиялық осалдық кезеңінде радикалды топтардың ықпалына түседі.
Радикалды ұйымдар адамның осындай әлсіз тұстарын пайдаланып, өз идеологиясын діни немесе әлеуметтік ұрандар арқылы ұсынуы мүмкін. Алдымен сенім қалыптастырып, кейін адамды өзінің бұрынғы әлеуметтік ортасынан алыстату радикалдану процесінде кездесетін тәсілдердің бірі.
Сондықтан терроризмнің алдын алуда халықтың, әсіресе жастардың діни және ақпараттық сауаттылығын арттыру маңызды.
Оңалту адамның қателігін жоққа шығару немесе жасаған қылмысын ақтау емес. Мақсаты заң талаптарын сақтай отырып, адамның деструктивті идеологиядан алшақтауына және қоғамда қауіпсіз әрі тұрақты өмір сүруіне жағдай жасау.
Теологтың жұмысы адамның діни біліміндегі қателіктерді түсіндіруге бағытталса, психолог эмоционалдық және психологиялық жағдайымен жұмыс істейді. Әлеуметтік мамандар тұрмыстық, еңбек және әлеуметтік мәселелерді шешуге көмектеседі.
Кешенді тәсіл қолданылған жағдайда ғана оңалтудың нәтижелілігін арттыруға болады.
Қазақстанның «Жусан» операциясы және кейінгі оңалту тәжірибесі бірнеше маңызды қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Терроризмге қатысқан адамдардың тағдыры қоғам үшін күрделі әрі көпқырлы мәселе. Террористік әрекетке барған адам заң алдында жауап беруі тиіс. Сонымен қатар терроризмнің алдын алу үшін қылмыстық жазамен қатар, радикалданудың себептері мен салдарын жоюға бағытталған кешенді жұмыстар жүргізілуі қажет.
Ең бастысы терроризмнің салдарымен күресумен қатар, алдын алуға басымдық беру. Діни сауатты, сыни ойлайтын, әлеуметтік тұрғыдан белсенді және заңды құрметтейтін қоғам қалыптастыру радикалды идеологияға қарсы ең тиімді ұзақ мерзімді шаралардың бірі.
– Сұхбатыңызға рахмет!
Әңгімелескен – Ж.БАҚЫТБЕК
