Қазақ халқының сан ғасырлық тарихы мен бай мәдени-рухани әлемінде «той» ұғымы тек көңіл көтеру немесе ас ішіп, уақыт өткізу шарасы ғана емес, ол этностың әлеуметтік-демографиялық тұтастығын, рухани бірегейлігін сақтайтын және ұлттық сананы жаңғыртатын ерекше әлеуметтік институт.
Х.Арғынбаев өзінің «Қазақтың отбасылық дәстүрлері» атты фундаменталды еңбегінде атап көрсеткендей, дәстүрлі қазақ қоғамындағы әрбір той адам баласының дүниеге келуінен бастап, бақилық болып дүниеден өтуіне дейінгі өмірлік маңызды кезеңдерін жүйелі түрде айшықтайтын қасиетті міндет атқарған. Той рәсімдері арқылы қоғам мүшелері арасындағы сан салалы туыстық қатынастар (жұрт, жақын, нағашы мен жиен, құда-тамыр) түпкілікті нығайып, ата-бабадан қалған дәстүрлі құндылықтар ұрпақтан-ұрпаққа үзіліссіз беріліп отырды. Бұл ретте әрбір той жоралғысы терең философиялық мәнге ие болып, бүтін бір қауымның ынтымағы мен бірлігін айқындайтын маңызды индикатор қызметін атқарды.
Ғылыми-этнографиялық тұрғыдан алғанда, той – көшпелілер өркениетіндегі коммуникацияның, әлеуметтік интеграцияның және ұлттық мәдени кодты қорғап қалудың басты тетігі. Қазақ қоғамындағы тойлар халықтың дүниетанымын, моральдық-этикалық нормаларын және дүниежүзілік көшпелілер мәдениетіндегі орнын айқындайтын айна іспетті ерекше құбылыс ретінде қарастырылады.
Қазақ тойы мен ұлы жиындарының тарихы мыңжылдықтар тереңінен, сонау көшпелілер өркениетінің алғашқы кезеңдерінен бастау алады. Археологиялық деректер мен этнографиялық зерттеулер сақ, ғұн, үйсін тайпаларының заманында-ақ маңызды оқиғаларды дүркіретіп тойлау, үлкен ас беру, жеңісті мерекелеу және қауымдық жиындар өткізу дәстүрі қалыптасқанын нақты растайды. Мәселен, әлемге әйгілі Есік қорғанынан табылған «Алтын адамның» жерлеу ғұрыптары мен оған байланысты берілген байырғы астар мен үлкен қоғамдық жиындар сол дәуірдегі той-думанның мемлекеттік деңгейде маңызды болғанын көрсетеді.
Орта ғасырларда бұл дәстүр түрік қағандығы мен Дешті Қыпшақ кезеңінде сапалық жаңа сатыға көтеріліп, «ас беру», «ұлы жиын», «хан көтеру тойы», «жеңіс тойы» сияқты мемлекеттік ауқымдағы рәсімдермен толықты. «Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі» атты 5 томдық энциклопедияда жазылғандай, хан таққа отырғанда немесе ел басына күн туғандағы маңызды жеңістерде бүкіл ұлыстың басын қосқан үлкен тойлар ұйымдастырылып, бұл халықтың саяси тұтастығын нығайтты. Кеңестік кезеңде идеологиялық қысым мен саяси өзгерістерге байланысты ұлттық тойлардың формасы біраз өзгеріске ұшырағанымен, тәуелсіздік жылдарынан бастап өз тамырына қайта оралып, ұлттық сипатын толықтай жаңғыртты. Қазіргі таңда заманауи үрдістермен ұштасып жатқан дәстүрлі тойлар жаңа мазмұнға ие болып, ұлттық рухты көтеретін маңызды мәдени шараға айналып отыр.
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы тойлар адам өмірінің әрбір маңызды кезеңін түгел қамтып, өзінің атқаратын қызметі мен сипатына қарай сан алуан түрлерге бөлінді. Белгілі ғалымдар Н.М. Уәли мен Р.Н. Шойбековтің «Қазақ тойының түрлері мен қызметіне этносемантикалық талдау» атты ғылыми еңбегінде бұл тойлардың жіктелуі мен классификациясы жан-жақты көрсетілген. Бірінші санатқа адамның дүниеге келуі мен балалық шағына байланысты өткізілетін «шілдехана», «бесік той», «тұсаукесер» сияқты отбасылық қуаныштар жатады. Екінші үлкен санатқа жаңа отбасы институтын қалыптастыратын «қыз ұзату», «үйлену той», «беташар» сияқты думанды әрі салтанатты шаралар кіреді. Үшінші топ – әлеуметтік-шаруашылық және елдік сипаттағы ауқымды тойлар, оларға «ас беру» (қайтыс болған адамға арналған үлкен астар), «шілде», «сауын айту», «айтыс тойлары» мен «ат шабыс» сынды ұлттық ойын-сауықтар жатады.
Мысалы, «Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары» атты 2-томдық жинақта атап өтілгендей, елдік маңызы бар үлкен астар мен тойларға бірнеше ай бұрын сауын айтылып, бүкіл жүздің, барлық рудың өкілдері арнайы шақырылған, бұл өз кезегінде руластық ынтымақ пен ел бірлігінің айнымас нышаны болған. Әрбір той түрінің өзіне тән өткізілу тәртібі, әлеуметтік жүктемесі және ұлттық ерекшеліктері қатаң сақталды.
Қазақ қоғамындағы тойдың атқаратын қызметі мен әлеуметтік маңызы өте зор және жан-жақты болды. Ол тек көңіл көтеру немесе уақыт өткізу алаңы емес, терең саяси, экономикалық және идеологиялық функцияларды атқаратын қоғамдық институт еді.
Біріншіден, той арқылы тайпааралық немесе руластық келісімдер жасалып, «құдандалық» институты арқылы маңызды саяси одақтар құрылды, бұл ел арасындағы алауыздықты болдырмауға көмектесті.
Екіншіден, жоғарыда аталған ғылыми әдебиеттерге сүйенсек, той – жастардың әлеуметтену ортасы, тәрбие мектебі болды. Олар үлкендердің өнегесін көріп, ұлттық этикетті, шешендік өнерді, әдептілік пен салт-сананы санасына сіңірді.
Үшіншіден, той кезінде өткізілетін бәйге, көкпар, қазақша күрес, алтыбақан сияқты дәстүрлі ойындар халықтың физикалық әлеуетін арттырып, ерлік пен жауынгерлік рухты шыңдады. Сонымен қатар, жомарттық пен ашық-жарқын көңіл-күйдің көрінісі ретінде той иелерінің мал шашып, сый-сияпат таратуы әлеуметтік теңсіздікті жұмсартып, қоғамдағы қайырымдылық пен өзара көмек («жылу жинау», «асар») дәстүрін дамытты. Осылайша, той елдің бірлігін бекемдейтін және рухани байлығын арттыратын басты факторға айналды.
Дәстүрлі тойды ұйымдастыру өте күрделі, көп еңбекті қажет ететін және жүйелі процесті қамтыды. Барлығы «құда түсу», «құдалық шарты», «той күнін белгілеу» сияқты ресми келіссөздер арқылы басталып, тараптар өзара ортақ мәмілеге келген. Тойды өткізушілер – елге сыйлы қадірлі ақсақалдар, ауылдың беделді азаматтары мен тәжірибелі жеңгелер алдын ала сайланып, әркімнің атқарар рөлі қатаң бекітілді. Мысалы, ұйымдастыру жұмыстарын ауылдың билері мен ақсақалдары басқарса, жастар жағы отын жару, су тасу, киіз үй тігу және мал сою жұмыстарына толықтай жауапты болды. Отыру тәртібі (этикет) қатаң сақталды: киіз үйдің төргі бөлігіне аса қадірлі қонақтар, құдалар, ақсақалдар отырғызылды, ал жастар мен әйелдер оң жаққа немесе босағаға жақын орналасты. Киім-кешек мәселесі де ерекше назарда болып, той иелері жақындарына арнайы киім тіктіріп, сыйлы кісілерге шапан жапты. Той процесі кезінде «алтыбақан», «қыз қуу», «көкпар», «ақсүйек» сияқты дәстүрлі ойындар ойналып, той аяқталғаннан кейін «тойдан кейінгі» шаралар – «бастаңғы», «ат тергеу», «құда тарту» сияқты кішігірім жоралғылармен заңды жалғасын тапты.
Х.Арғынбаевтың ғылыми еңбектерінде көрсетілгендей, қазақтың дәстүрлі той дастарқаны шексіз молшылық пен ұлттық қонақжайлылықтың символы болған. Тойға сойылған малдың еті (бас, жамбас, омыртқа, қабырға) қатаң дәстүрлі жоралғы бойынша мүшеленіп, белгілі бір ретпен тартылды. Ең сыйлы қонақтарға бас тартылып, құдалар мен ақсақалдарға арнайы сый-сияпат ретінде сыбаға берілді. Дастарқанға қымыз, шұбат, айран, шұбат сияқты ұлттық сусындар қойылды, сондай-ақ түрлі ет және дәмді ұн өнімдері ұсынылды. Тойдың ерекше бір маңызды бөлігі – «кәде» мен «сый-сияпат» беру жүйесі еді. Ат мінгізіп, шапан жабу, жігіттерге ат тағалау немесе қыздың жасауына сыйлық беру арқылы той иелері өздерінің жомарттығын көрсетті. Бұл ретте әрбір берілген заттың (мысалы, «ат байлар», «байғазы», «көрімдік», «сүйінші») өзіндік атауы мен мәні болып, қатысушылардың бір-біріне деген құрметін айқындады.
Қорыта келгенде, дәстүрлі қазақ қоғамындағы той мәдени-әлеуметтік феномен ретінде қазақ халқының дүниетанымын, моральдық-этикалық нормаларын және ұлттық бірегейлігін сақтауда шешуші рөл атқарды. Сақ пен ғұн заманынан бастау алып, ғасырлар бойы сұрыпталған бұл институт қоғамның тұтастығын қамтамасыз етіп, ұрпақтар сабақтастығын жалғастырды. Зерттеліп отырған этнографиялық деректер мен ғылыми еңбектер көрсеткендей, той тек көңіл көтеру алаңы емес, ол – адамгершіліктің, сыйластықтың, үлкенді құрметтеудің және жомарттықтың мектебі. Қазіргі заманда жаһандану үрдісіне қарамастан, қазақтың дәстүрлі той жасау мәдениеті өз маңызын жоғалтқан жоқ, керісінше, ұлттық рухты жаңғыртудың қуатты құралы ретінде дамып келеді.
Омар ӘБДІҚАЛЫҚОВ,
Дін мәселелері және қоғаммен байланыс жөніндегі орталығының теолог маманы
