Отбасы – адам өміріндегі ең алғашқы әрі ең маңызды тәрбие мектебі. Бала дүниеге келген сәттен бастап қоршаған ортаны, адамдар арасындағы қарым-қатынасты, жақсы мен жаманды, жауапкершілік пен мейірімділікті ең алдымен өз отбасынан үйренеді. Сондықтан отбасының берік болуы – жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның тұрақтылығы мен болашағының кепілі.
Теолог ретінде айтар болсақ, ислам дінінде отбасыға ерекше мән беріледі. Отбасы – тек бірге өмір сүретін адамдардың ортасы емес, ол адамның рухани және адамгершілік тұрғыдан қалыптасатын ортасы. Исламда ата-анаға құрмет көрсету, балаға дұрыс тәрбие беру, отбасы мүшелеріне қамқорлық жасау – маңызды құндылықтардың бірі. Бұл ұстанымдар халқымыздың дәстүрлі тәрбиесімен де үндеседі.
Қазақ қоғамында «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген сөз бекер айтылмаған. Баланың мінез-құлқы, сөйлеу мәдениеті, үлкенге құрметі, кішіге ізеті көбіне отбасындағы көрген үлгісіне байланысты қалыптасады. Егер бала ата-анасының бір-біріне құрметпен қарап, қиындықты сабырмен шешіп, өзгеге көмектесіп жүргенін көрсе, ол осы әрекеттерді табиғи түрде бойына сіңіреді. Демек, тәрбие сөзбен ғана емес, ең алдымен жеке үлгі арқылы беріледі.
Қазіргі қоғамда отбасы тәрбиесінің маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Себебі балаға әсер ететін орта тек отбасы мен мектеппен шектелмейді. Ақпараттық кеңістік, әлеуметтік желілер, түрлі интернет ресурстары жасөспірімдердің дүниетанымына айтарлықтай ықпал етеді. Осы жағдайда ата-ананың баламен ашық сөйлесуі, оның қызығушылығы мен ортасын білуі, сенімге негізделген қарым-қатынас орнатуы аса маңызды.
Әсіресе діни тәрбие мәселесінде ата-ананың жауапкершілігі жоғары. Дін туралы ақпаратты баланың кездейсоқ әрі тексерілмеген дереккөздерден алуына жол бермей, дұрыс діни білімнің маңызын түсіндіру қажет. Дін – адамды мейірімділікке, сабырлылыққа, ізгілікке және жауапкершілікке үндейтін рухани құндылық. Ал діни ұғымдарды бұрмалап, қоғамнан оқшаулануға, өзгені жек көруге немесе заңды құрметтемеуге шақыратын көзқарастардың діннің негізгі қағидаттарына қайшы екенін түсіндіру – отбасы тәрбиесінің маңызды бағыттарының бірі.
Сонымен қатар, бала тәрбиесін тек ананың немесе әкенің міндеті деп қарастыру дұрыс емес. Отбасындағы әрбір адамның өз жауапкершілігі бар. Әке – жауапкершілік пен қорғанның, ана – мейірім мен жылылықтың үлгісі болса, олардың өзара сыйластығы балаға өмірлік сабақ береді. Ата-ананың баланың пікірін тыңдауы, қателігін түсіндіруі, жетістігін қолдауы оның өзіне деген сенімін қалыптастырады.
Отбасы тәрбиесінің нәтижесі бір күнде көрінбейді. Ол – жылдар бойы қалыптасатын процесс. Балаға кішкентайынан адалдықты, еңбекқорлықты, үлкенді сыйлауды, Отанды құрметтеуді, дәстүрді қадірлеуді және өз әрекетіне жауап беруді үйрету – болашақ қоғамға жасалған маңызды инвестиция.
Қорытындылай келе, отбасы – қоғамның ең кіші бөлшегі ғана емес, оның рухани негізін қалыптастыратын басты мектеп. Отбасы берік болса, бала тәрбиесі дұрыс бағыт алса, қоғамның да іргесі нығаяды. Сондықтан әр ата-ана «Балам қандай адам болып қалыптасады?» деген сұрақты өзіне қойып, тәрбиені кейінге қалдырмай, бүгіннен бастауы қажет. Себебі қоғамның ертеңі – бүгінгі отбасында тәрбиеленіп жатқан ұрпақтың қолында.
Бейсенбек БАҚЖАНАР,
Ұлытау облысының дін істері
басқармасының «Діндерді зерттеу орталығы»
теолог маманы
