Жер қайысқан қол, шаң қаптаған жол. Алдыңда – сол замандағы билеуші біткеннің қаһары Әмір Темір, артыңда – байрақтары желбіреген түмендер. Сансыз сарбаздың дүбірінен жер дірілдеп, аспан аңтарылып тұрғандайын. Ол жорыққа бара жатыр, тағы бір жорыққа. Өзі де: «Өмірі жорықта өткен адам – атта отырып туып, атта отырып шаһит кешеді», – деп ойлаушы еді.
Бірде сол жорықтың бір жолы Ясыға соқты. Жүріп келе жатты. Бара жатты. Ат тұяғы шаң ертіп, Әзірет Сұлтанның қабіріне жақындай бергенде жел желп етті де, телпек жерге түсті. Зерлі, алтынмен апталған сәнді телпегі шаң-топыраққа аунап жатыр. Темір «Темір» басымен атынан секіріп түскенін өзі де аңғармады. Ақсаңдап барды, иіліп алды, басына кидi. Сосын тоқтады. «Тоқта», – деді өзіне.
Өмірі аттан түспеген адам – оң жағынан он нөкер, сол жағынан он нөкер атының шылбырын ұстап тұратын. Бірі қолынан сүйеп, бірі қолтығынан демеп, табанын жерге тигізбей алып түсетін. Ал мұнда ше? Мұнда өзі секірді. Өзі иілді. Өзі кидi. Құлдары мен нөкерлері аңырып қалды, аңғара алмады. «Бұл не хикмет?», – деп қалды.
Сонда бір уәзір – ақылды, сөзге шебер уәзір тамағын кенеп алды да айтты:
– «Уа, әміршім, «Әруақты жерден ат үркеді» деген», – деп бастаған ол тамсанып-таңданып сарнап қоя берді. Уәзір сөзінің мәні мынау: Мұнда Түркінің ұлы пірі тірлік кешкен, оның арқасында түркі халқының бағы жанған. Тоқсан тоғыз мың машайық, сексен сегіз мың сәруар оның дәргейінде тәлім алған. Ол Құранды хикметпен халқына жеткізіп, жанына келгеннің бәрін илаһи сүйіспеншілікке бөлеген. Жансыз шөл даланы рухани жазираға айналдырған. Шәкірттері барша дүние жүзіне ілімді таратқан. Оның мәртебесі мен дәрежесі сөзбен жеткізуге келмейді.
Темір бір сәт үндемеді. Сосын айтты:
– «Әй, бәрекелді. Өзім де әулиенің лебін әудем жерден сезіп келе жатыр едім. Олай болса, аттан түсейік, ай, халайық. Иба-әдептен аттамайық. Алдымен әулиенің рухына Құран бағыштап, басына күмбезді кесене соғып, содан кейін жорыққа аттанайық».
Бұйрық берді. Ұсталар кірпіш өріп, қабырғаны тұрғызды. Ертеңіне қараса, дуал жерде жатыр. Қайта өрді, қайта құлады. Күзетші қойды, ол да ұстай алмады. Ең соңында, Темірдің өзі күзетке отырды. Таңға таяу ұйқы алды. Болат қанжармен қолын тіліп, тұз септі. Жанын қинап ояу отырды.
Сахар сәтінде бір көк өгіз келіп, қабырғаны сүзіп құлатты.
– «Бұл не өгіз? Бұл не хикмет?», – деп тағы да ойға батты Темір. Сол ойдың ішінде көзі ілінді. Ілінген көзге – түс, түсте – аян. Нұрлы жүзі жарқырап Ясауи бабаның өзі келді.
– «Ей, әмірші ниетің дұрыс. Көк өгіз – Арыстан баптың әруағы. Ол маған пайғамбардың аманат құрмасын жеткерді. Мазары Отырарда жатыр. Ұстазға деген құрмет – бізге тиген міндет. Алдымен, соның басына дүрбе тұрғыз. Содан кейін бізге кезек келер», – деді.
Темір таңертең ерекше күймен оянды. Ойланған жоқ, кідірген жоқ. Шенді-шекпенділерін ертіп, Отырарға жөнелді. Арыстан бабтың моласын тауып, үлкен мазар салдырды. Ұстаз –пайғамбардың аманатын жеткізген кісі, шәкірт – сол аманатты жалпақ дүниеге жайған кісі. Бірінің алдында іс қылмай, екіншісінің алдында іскерсінуге болмайды.
Арыстанбабқа мазар бітті. Сосын барып Ясауидің басына күмбезді кесене тұрғызды. Бұл жолы қабырға құламады, өгіз сүзбеді. Өйткені тәртіп сақталды. Ұстазға – алдын, шәкіртке – соңы.
Ол кесене – Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі бүгін де сол қалпы тұр. Ғасырлар өтті, хандықтар ауысты, жорықтар ұмытылды. Ал кесене міз бақпай тұр. Өйткені оны тұрғызған – ең әуелі, әдеп пен ізеттің қолы еді.
Бірақ бұл әріден ойлағанның да арқасы. Әмір алтынмен зерленген жасыл түсті қабір жапқыш жасатқан. Оны әулиенің құлпытасына жапқан-ды. Қарнақта салмағы екі тонна болатын алып Тайқазанды қолдан құйдырды. Лауха мен бірнеше шырағдан да сыйлады.
Бір бұл емес, Әзірет Сұлтан қорын-вакф ашты. Ясауидің ұрпақтары мен шәкірттеріне вакфтен бірнеше жер бөліп берді. Қолхат жазып: «Әзірет Сұлтан кесенесін ешқашан да, қандай болған жағдай да сатуға, жекеменшік секілді ұрпақтан-ұрпаққа уақытша немесе түбегейлі беруге болмайды», – деп қатаң ескерту қалдырды.
Темір көп нәрсені білетін. Жер-дүниені бағындырды, хандар мен патшалар, шахтарды тізе бүктірді. Дейтұрғанмен Ясыда бір нәрсені үйренді: «Кейде ең даңқты баһадүр де Алла досы – әулиеге ізет жолымен иіледі. Иілген сәтте ол ең биік те болады».
Абылайхан ҚАЛНАЗАРОВ
