Қазіргі жаһандану жағдайында қоғам қауіпсіздігіне төнетін негізгі қатерлердің бірі – экстремизм мен радикализм идеяларының таралуы. Әсіресе жастар арасында жалған діни және идеологиялық ұстанымдардың белең алуы өзекті мәселеге айналып отыр. Осы тұрғыда сыни ойлау қабілетін қалыптастыру – экстремизмнің алдын алудың маңызды әрі тиімді тетіктерінің бірі.
Сыни ойлау – бұл ақпаратты жан-жақты талдай білу, деректердің шынайылығын тексеру, әртүрлі көзқарастарды салыстырып, негізделген қорытынды жасау қабілеті. Мұндай дағдыға ие тұлға кез келген ақпаратты сүзгіден өткізіп, оның мазмұны мен мақсатын саралай алады. Бұл өз кезегінде жалған ақпарат пен деструктивті идеялардың ықпалына түспеуге мүмкіндік береді. Экстремистік топтар көбіне адамдардың діни сауатсыздығын, психологиялық әлсіздігін және әлеуметтік мәселелерін пайдалана отырып, өз идеологияларын насихаттайды. Олар бұрмаланған ақпарат таратып, эмоцияға әсер ету арқылы жеке тұлғаны өз ықпалына тартуға тырысады. Осындай жағдайда сыни ойлау дағдысы қалыптасқан адам ақпараттың мазмұнын терең түсініп, оның астарындағы манипуляцияны анықтай алады.
Білім беру жүйесінде сыни ойлауды дамыту – ұзақ мерзімді стратегиялық міндеттердің бірі. Мектептер мен жоғары оқу орындарында оқушылар мен студенттерді дербес ойлауға, дәлелді пікір айтуға және ақпаратты талдауға үйрету қажет. Сонымен қатар, ақпараттық-түсіндіру жұмыстары барысында халықтың медиа сауаттылығын арттыру да ерекше маңызға ие.
Ақпараттық кеңістіктің кеңеюі, әсіресе интернет желісінің қолжетімділігі экстремистік идеялардың таралуына жаңа мүмкіндіктер ашуда. Сондықтан әрбір азамат ақпарат көздерін дұрыс таңдай білуі, күмәнді контенттен сақ болуы тиіс.
Бұл ретте сыни ойлау – жеке тұлғаның ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін негізгі құрал. Сыни ойлау мәдениеті қалыптасқан қоғамда азаматтар тек ақпаратты қабылдаушы ғана емес, оны сараптай алатын белсенді субъект ретінде әрекет етеді. Бұл өз кезегінде қоғамдық пікірдің сапасын арттырып, жалған идеологиялардың таралуына тосқауыл болады. Себебі экстремизм көбіне ақпараттық вакуум мен біржақты түсініктің нәтижесінде дамиды. Ал сыни тұрғыдан ойлайтын тұлға әрбір ақпаратты бірнеше дереккөз арқылы тексеріп, эмоцияға емес, дәлелге сүйенеді.
Қорытындылай келе, сыни ойлау – тек интеллектуалдық қабілет қана емес, сонымен қатар қоғамның тұрақтылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ететін маңызды фактор. Экстремизмге қарсы күресте тек құқықтық және күштік шаралар жеткіліксіз. Ең бастысы – азаматтардың санасында иммунитет қалыптастыру. Ал бұл иммунитеттің негізі – сыни ойлау мәдениеті.
Әйгерім ЖҰМАШ,
Ақпараттық-түсіндіру жұмысы және
БАҚ-пен байланыс
бөлімінің маман-теологы
