Бүгінгі таңда бала тәрбиесі тек мектеп пен отбасының ғана емес, цифрлық кеңістіктің де ықпалында қалыптасып жатыр. Әлеуметтік желілер, қысқа видеолар, мессенджерлер мен түрлі онлайн платформалар жасөспірімдердің ой-санасына тікелей әсер етеді. Өкінішке қарай, осы мүмкіндікті радикалды және деструктивті топтар да белсенді пайдаланып отыр.
Қазіргі радикалды идеология бұрынғыдай ашық үндеу арқылы емес, мотивациялық роликтер, «шындықты айтушы» блогерлер, жалған діни кеңестер немесе эмоцияға құрылған контент арқылы таралып жатыр. Сондықтан балаларды қорғаудың ең маңызды жолы — тыйым ғана емес, «қауіпсіз, тәуелсіз сана» қалыптастыру.
Қазақстанда балалардың ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету бағытында бірқатар заңдар мен бағдарламалар жүзеге асырылып жатыр. Атап айтқанда, «Балалардың денсаулығы мен дамуына зардабын тигізетін ақпараттан қорғау туралы» заң балаларды зиянды контенттен қорғауға бағытталған құқықтық және ұйымдастырушылық шараларды қамтиды.
Сонымен қатар, мемлекет пен халықаралық ұйымдар интернеттегі қауіпсіздік мәдениетін дамытуға ерекше назар аударып келеді. Мысалы, UNICEF балалардың интернетте қауіпсіз білім алып, қарым-қатынас жасауына жағдай жасау қажеттігін атап өтеді. Ұйым цифрлық сауаттылықты арттыру мен интернеттегі қауіптер туралы түсіндіру жұмыстарын қолдайды.
22 мамыр Астанада өткен «Цифрлық ортадағы балаларды қорғау: өзекті сын-қатерлер мен тәсілдер» атты ұлттық конференцияда Қазақстандағы UNICEF өкілі Рашед Мустафа Сарварбылай деді:
«Әрбір баланың қауіпсіз цифрлық ортада өмір сүруге құқығы бар. Технологиялар дамыған сайын балаларды қорғау жүйелері де жаңа қауіп-қатерлерге бейімделіп, қатар дамуы тиіс. Бұл мемлекет, халықаралық серіктестер, технологиялық индустрия, ата-аналар және жастардың бірлескен күш-жігерін талап етеді».
Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан «КИБЕР ТҰМАР» ақпараттық-білім беру науқаны да балаларды цифрлық ортадағы қауіптерден қорғауға бағытталған маңызды бастамалардың бірі. Бұл жоба балаларға интернеттегі манипуляция, кибербуллинг, қауіпті контент және онлайн қауіптерден сақтану жолдарын үйретеді.
Радикалды топтардың негізгі нысанасы — эмоционалды әлсіз, қоғамнан оқшауланған немесе өзін түсінбейді деп сезінетін жасөспірімдер. Олар алдымен «қолдау», «бауырластық», «шындықты бірге іздеу» сияқты ұрандар арқылы сенімге кіреді. Кейін біртіндеп қоғамнан алыстату, ата-анамен қақтығыстыру, мемлекеттік құндылықтарға қарсы көзқарас қалыптастыру әрекеттері басталады.
Мұндай жағдайда ата-ананың рөлі ерекше маңызды. Балаға тек «болмайды» деу жеткіліксіз. Ең алдымен, ата-ана мен бала арасында сенім болуы керек. Егер бала өз мәселесін интернеттен емес, ата-анасынан сұрай алса — бұл үлкен қауіптің алдын алғанмен тең.
Мамандар балалардың мінез-құлқындағы мынадай өзгерістерге назар аударуға кеңес береді:
- бұрынғы достарынан алыстау;
- агрессивті немесе тым тұйық бола бастау;
- барлық ақпаратты тек бір блогерден немесе белгісіз «ұстаздан» қабылдау;
- қоғамды «біз» және «олар» деп бөлу;
- отбасы мен мектепті жоққа шығаратын пікірлер айту.
Цифрлық сауаттылық — бүгінгі қоғамдағы ең маңызды қорғаныс құралдарының бірі. Сарапшылар интернеттегі жалған ақпарат пен қауіпті контенттің балаларға өте жақын орналасқанын айтады. Кей зерттеулерде балаларға арналған бейтарап видеолардың өзінен зиянды контентке өтіп кету қаупі жоғары екені көрсетілген.
Сондықтан балаларға:
- ақпаратты тексеруді;
- күмәнді сілтемелерден сақтануды;
- интернеттегі манипуляцияны тануды;
- анонимді адамдарға сенбеуді;
- діни және идеологиялық мәселелерде ресми мамандарға жүгінуді үйрету қажет.
Қауіпсіз қоғам — қауіпсіз санадан басталады. Ал қауіпсіз сана отбасындағы тәрбие, мектептегі білім және қоғамдағы дұрыс ақпарат арқылы қалыптасады.
Балаға гаджет алып беру оңай. Бірақ оған интернеттегі қауіп пен деструктивті идеологияны ажыратуды үйрету — бүгінгі заманның ең үлкен жауапкершілігі.
