Діни сенім – адамның рухани дүниесінің ажырамас бөлігі. Алайда дінді желеу етіп, жұрттың санасына ықпал етуді, қоғамнан оқшаулауды немесе заңға қайшы әрекеттерге итермелеуді көздейтін топтар да бар. Мұндай жағдайда дін ізгілікке бастайтын рухани бағдар болудан қалып, манипуляция мен бақылаудың құралына айналуы мүмкін. Ендеше, деструктивті діни ағымдар дегеніміз не және олардың ықпалын қалай ажыратуға болады?
Сенім мен манипуляцияның арасы
«Деструктивті діни ағым» деген тіркес қоғамда жиі қолданылғанымен, оның мәнін дұрыс түсіну маңызды. Бұл ұғымды белгілі бір дінді ұстанатын немесе дәстүрлі діни түсініктен өзгеше пікір білдіретін адамдардың бәріне бірдей қолдануға болмайды. Діни көзқарастың өзгеше болуы өздігінен қауіптің белгісі емес.
Деструктивті сипаттағы топтардың негізгі ерекшелігі – адамның сенімін пайдаланып, оның еркіндігіне, психологиялық саулығына, отбасылық байланыстарына немесе қоғаммен қарым-қатынасына зиян келтіруі. Мұндай топтар жетекшінің сөзін абсолютті ақиқат ретінде қабылдатуға, ізбасарларын сыртқы дүниеден оқшаулауға, күмән келтіруге тыйым салуға және жеке шешім қабылдау құқығын шектеуге ұмтылуы мүмкін.
Яғни мәселе адамның қандай дінді ұстанатынында ғана емес, сол сенімнің оның санасы мен өміріне қандай жолмен ықпал етіп отырғанында. Рухани тәрбие адамды ізгілікке, жауапкершілікке және сабырлылыққа жетелеуі керек. Ал қорқынышқа, өшпенділікке, соқыр бағынуға негізделген ықпалдың табиғаты мүлде бөлек.
Адам санасын арбаудың қандай тәсілдері бар?
Деструктивті сипаттағы топтар адамның рухани ізденісін, өмірлік қиындықтарын немесе психологиялық осалдығын өз мүддесіне пайдалануы ықтимал. Әсіресе өмірден өз орнын іздеп жүрген, отбасылық түсініспеушілікке тап болған немесе болашағына алаңдайтын жастар олардың ықпалына тезірек түсуі мүмкін.
Мұндай топтардың әрекетінен бірнеше ортақ белгі байқалады.
Біріншіден, олар өздерін ғана ақиқат жолындағы қауым ретінде көрсетіп, өзгелердің барлығын адасқан немесе жау санатында түсіндіруі мүмкін. Бұл адамның айналасындағы адамдарға деген сенімін әлсіретіп, қоғамды «біз» және «олар» деп бөлуге алып келеді.
Екіншіден, діни мәтіндер мен ұғымдар өз мақсатына қарай бұрмалануы ықтимал. Қасиетті мәтіндердегі жекелеген сөздер мен тұжырымдар тарихи, тілдік және мазмұндық контекстен ажыратылып, зорлық-зомбылықты ақтауға немесе өзге адамдарды жек көруге негіз ретінде ұсынылады. Мұндайда діннің тұтас мазмұны емес, белгілі бір топқа тиімді түсіндірме алдыңғы орынға шығады.
Үшіншіден, сыни ойлауға шектеу қойылады. Топ жетекшісінің пікіріне күмән келтіру, басқа мамандардың түсіндірмесін тыңдау немесе ақпаратты салыстырып тексеру сенімсіздік ретінде бағалануы мүмкін. Соның салдарынан адам өз бетінше ойланудан қалып, шешімдерін өзгенің нұсқауына тәуелді ете бастайды.
Төртіншіден, жақындарынан оқшаулау әрекеті кездеседі. Адамға отбасы мүшелерін, бұрынғы достарын немесе өзі сенетін мамандарды тыңдамау ұсынылады. Топтан тыс адамдардың бәрі теріс ниетті деген түсінік қалыптастырылса, адамның сыртқы қолдау көздері азайып, оған ықпал ету оңайлайды.
Бесіншіден, қорқыныш пен кінә сезімі пайдаланылады. Өзгеше ойлағаны немесе топ талабын орындамағаны үшін адамға рухани жазамен қорқыту, оны кінәлау, психологиялық қысым көрсету сияқты әдістер қолданылуы мүмкін.
Бұл белгілердің біреуі ғана белгілі бір топтың деструктивті екенін біржақты дәлелдемейді. Алайда бірнеше белгі қатар байқалып, адамның еркіндігі мен қауіпсіздігіне нұқсан келсе, мұндай жағдайға бейжай қарауға болмайды.
Әлеуметтік желі – ықпал етудің жаңа алаңы
Цифрлық технологиялар ақпарат алмасуды жеңілдеткенімен, жалған діни түсіндірмелер мен радикалды идеялардың таралуына да жол ашты. Әлеуметтік желілерде өзін діни білімнің жалғыз иесі ретінде таныстыратын, қысқа бейнероликтер арқылы күрделі мәселелерге кесімді жауап беретін немесе эмоцияға әсер ететін жазбалар жариялайтын адамдар кездеседі.
Олардың кейбірі аудиторияның назарын аудару үшін қоғамдағы қайшылықтарды, жеке адамның ренішін немесе әділетсіздікке деген қарсылығын пайдаланады. Әуелде қарапайым діни кеңес ұсынғандай көрінген контент біртіндеп өзге пікірді терістеуге, адамдарды жек көруге немесе заңсыз әрекеттерді ақтауға бағытталуы мүмкін.
Мұндай ақпараттың қауіптілігі – оның бірден радикалды сипатта көрінбеуінде. Адам алдымен діни тақырыптағы бейтарап материалдарды көреді. Кейін алгоритмдер соған ұқсас мазмұнды жиі ұсына бастауы ықтимал. Уақыт өте келе ол біржақты ақпараттық ортаға түсіп, балама пікірлерден алыстайды.
Сондықтан интернеттен діни білім іздегенде ақпарат көзінің кім екенін, оның білімі мен беделін, айтқан пікірінің сенімді деректерге сәйкестігін тексерген жөн. Әсіресе өшпенділікке шақыратын, зорлық-зомбылықты ақтайтын немесе заңды бұзуды талап ететін материалдарға сын көзбен қарау қажет.
Радикалдану бір күнде қалыптаспайды
Адамның деструктивті идеяларға бейімделуі, әдетте, бір сәтте пайда болмайды. Бұл – әлеуметтік орта, психологиялық жағдай, ақпараттық ықпал және жеке тәжірибе секілді түрлі факторлар әсер етуі мүмкін күрделі үдеріс.
Алғашқы кезеңде адам өзін түсінетін орта тапқандай сезінуі мүмкін. Топ оған ерекше мәртебе, ортақ мақсат немесе өмірдің барлық сұрағына дайын жауап ұсынады. Кейін сол ортаға эмоционалдық тәуелділік қалыптасып, топтың талаптары жеке таңдауынан жоғары қойыла бастауы ықтимал.
Егер осы аралықта адамға балама пікірлерге құлақ асуға мүмкіндік берілмесе, оның көзқарасы біртіндеп қатаң сипат алуы мүмкін. Кейбір жағдайларда бұл өзге адамдарды кемсітуге, қоғам заңдарын мойындамауға, тіпті зорлық-зомбылықты қолдауға ұласуы ықтимал.
Дегенмен дінге қызығушылықтың артуы, сыртқы келбеттің өзгеруі немесе діни рәсімдерді жиі орындау радикалданудың дәлелі емес. Адамның жеке сеніміне құрметпен қарап, нақты қауіп тудыратын әрекеттер мен мәжбүрлеу белгілерін ажырата білу керек.
Деструктивті ықпалдан қалай қорғанамыз?
Ең алдымен, діни сауаттылықты арттыру қажет. Дін туралы мәліметті әлеуметтік желідегі қысқа бейнероликтермен ғана шектемей, сенімді дереккөздерден, білікті мамандардан және ресми діни-ағартушылық ұйымдардан алған дұрыс. Күрделі мәселелерді бір ғана адамның түсіндірмесіне сүйеніп бағалау жаңсақ пікірге әкелуі мүмкін.
Екіншіден, сыни ойлау дағдысын қалыптастыру маңызды. Ақпараттың авторы кім? Ол қандай дәлел келтіреді? Айтылған пікір басқа сенімді деректермен сәйкес келе ме? Бұл мәлімет адамды ізгілікке, жауапкершілікке шақыра ма, әлде өшпенділік пен қорқынышты күшейте ме? Осындай сұрақтар жалған уағыз бен манипуляцияны ажыратуға көмектеседі.
Үшіншіден, отбасындағы ашық қарым-қатынасты сақтау қажет. Жақын адамы күмәнді топтың ықпалына түсті деген күдік туындаса, оны бірден айыптау немесе кемсіту жағдайды ушықтыруы мүмкін. Оның орнына сабырмен сөйлесіп, алаңдаушылықтың себебін түсінуге тырысқан жөн. Қажет болған жағдайда білікті психологтың, дінтанушының немесе тиісті маманның көмегіне жүгінуге болады.
Төртіншіден, қоғамда діни және құқықтық сауаттылықты қатар дамыту керек. Зайырлы мемлекет жағдайында әр азаматтың ар-ождан бостандығы қорғалады. Сонымен бірге бұл еркіндік өзге адамның құқығын бұзуға, зорлық-зомбылықты насихаттауға немесе заңсыз әрекеттерге мәжбүрлеуге негіз бола алмайды.
Сөз соңы
Деструктивті діни ықпалға қарсы күрес – дінге қарсы әрекет емес. Керісінше, адамның ар-ождан бостандығын, рухани іздену құқығын және қоғамдағы қауіпсіздігін қорғауға бағытталған маңызды міндет.
Дінді желеу етіп, адамның еркіндігін шектейтін, отбасынан оқшаулайтын, өзге адамдарға өшпенділік туғызатын немесе заңсыз әрекетке итермелейтін топтардың табиғатын дұрыс түсіну – алдын алудың алғашқы қадамы.
Сондықтан діни сауаттылық пен сыни ойлау қатар дамып, отбасындағы сенім мен қоғамдық жауапкершілік нығаюы қажет. Өйткені шынайы рухани ізденіс адамды өзгеден бездіруге емес, ізгілікке, парасатқа және жауапкершілікке бастауға тиіс.
Е.Ерғалиұлы
