Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайдың Түркістан қаласында өткен екінші отырысында көне шаһардың қазақ тарихындағы орны жайында айта келе, оның қабырғаларында ұлтымыздың жылнамасы түгел жазылғанын мәлімдеген болатын.
«Шын мәнінде, киелі Түркістан – ұлы дала өркениетінің мызғымас темірқазығы. Түркістан ғасырлар бойы қазақ халқының маңызды саяси орталығы болып келді. Қазақ мемлекетінің бас қаласы ретінде тарихқа алтын әріппен жазылды. Көптеген хандарымыз осы жерге ордасын тігіп, ұлан-ғайыр далаға билігін жүргізген… Мұның бәрі еліміздің ерте заманнан бері бір орталықтан басқарылған біртұтас мемлекет болғанын көрсетеді. Сондай-ақ қазақ мемлекеттілігінің тамыры тым тереңде жатқанын білдіреді», деді Мемлекет басшысы.
Бүгінде Мәдениет және ақпарат министрлігінің бақылауымен көне шаһардың туристік әлеуетін арттыру мақсатында оның тарихи орындарын қалпына келтіру мен реставрация жұмысы қарқынды жүріп жатыр. Министрлік таратқан мәліметке сүйенсек, Түркістандағы көне қалашықтың қорғанына реставрация жұмысын «Қазқайтажаңарту» РМК мамандары бастаған. Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің маңында орналасқан қабырғаны қалпына келтіру туралы шешім мониторинг нәтижесінде қабылданған. Бақылау барысында жыл сайын оның 10–15 сантиметрге ығысатыны анықталып отыр.
Жоспарға сәйкес шығыс қақпадан бастап 32 метр аумақ қалпына келтіріледі. Ал апатты жағдайда тұрған қабырға бөлігінің жалпы ұзындығы – 40 метр.
Қорған қабырғасы 2000 жылдары археологиялық зерттеулерге сәйкес қайта қалпына келтірілген. Бұл жолғы ғылыми-реставрациялық жұмыс кезінде іргетасы нығайтылып, апатты бөліктен алынған жарамды материалдар сақталып, солардың көмегімен қабырғаның бүлінген бөлігі қайта қаланады.
Жүргізіліп жатқан жұмыс қабырғаның одан әрі бүлінуіне жол бермей, цитадельдің солтүстік-шығыс бөлігінің тарихи келбетін сақтауға мүмкіндік береді. Ғылыми реставрацияны 2026 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланған.
Сондай-ақ қазіргі таңда Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің күмбезіне де реставрация жұмысы жалғасып жатыр. Зерттеу барысында күмбездің сыртқы қабатының беріктігі әлсіреп, жарылған тұстарының көбейгені анықталған.
Бұл жұмыс сыртқы қабаттың одан әрі бүлінуі мен оның жекелеген бөліктерінің құлау қаупінің алдын алуға бағытталған. Сыртқы қабат кесененің түпнұсқа құрылымына кірмейді. Ал күмбездің тарихи конструкциясы бүгінге дейін бастапқы қалпында сақталған. Күмбездің қабаты оны жауын-шашыннан, желден, күн сәулесінен және өзге де сыртқы факторлардан қорғайды.
Алдағы уақытта шешімдер ғылыми зерттеу нәтижелері мен тарихи құрылымға барынша аз араласуды көздейтін қағидатқа сәйкес қабылданады.
Айта кетсек, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – елімізден ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген алғашқы ескерткіш. Ғылыми-реставрациялық жұмыс мәдени мұраны сақтау жөніндегі халықаралық талаптарға сәйкес және Мәдениет және ақпарат министрлігінің бақылауымен жүргізіліп келеді.
Бұған қоса, Мәдениет және ақпарат министрлігі Түркістан облысының Отырар ауданындағы Өзбекәлі Жәнібек кесенесінде реставрация жұмысы жалғасып жатқанын хабарлады. Қазір кесененің күмбездері қыш кірпішпен қапталып жатыр. Кірпіш қаптау жұмысы аяқталғаннан кейін су өтпес үшін жіктері арнайы қорғаныш қоспамен толтырылады.
Кесененің ішкі бөлігінде қабырғалар мен төбенің үгітілген сылақ қабаты толықтай алынып, қайта сыланды. Алдағы кезеңде кесененің едені жаңартылып, есіктер мен терезелер қалпына келтірілгеннен кейін қайта орнатылады.
Жүргізіліп жатқан жұмыс кесененің тарихи келбетін жаңғыртып, оның ұзақ уақыт сақталуына негіз болады.
Түркістан облысының Сауран ауданындағы Сауран қалашығы – қазақ тарихында айрықша орны бар мекен. Бүгінде «Қазқайтажаңарту» РМК мамандары сол жердегі ханака мен медресені қалпына келтіру жұмысына кірісті. Оның барысында ғимарат қабырғасының беткі қабатындағы зақымданған кірпіштерді ауыстыру жоспарланып отыр. Сондай-ақ тарихи нысандарды қоршап тұрған тіреу қабырғаларының үгітілген сылақ қабаты қайта сыланады.
Реставрация кезінде ескерткіштердің тарихи келбеті мен сәулеттік ерекшелігін сақтауға басымдық беріледі. Қолданылатын құрылыс материалдары нысанның өзіндік сипатына сай іріктеліп, жаңартылған бөліктердің ескерткіштің бастапқы сәулеттік келбетімен үйлесімді болуы ескеріледі.
Атқарылып жатқан жұмыс ханака мен медресенің одан әрі бүлінуіне жол бермей, олардың беріктігін арттыру мен тарихи келбетін сақтауға бағытталған.
Айта кетсек, Сауран қалашығы – Түркістан облысындағы тарихи-мәдени мұраның маңызды нысандарының бірі. Қалашықтағы ескерткіштерді сақтау көне шаһардың тарихын тереңірек зерделеу мен кеңінен танытуға ықпал етеді.
Ескендір ЗҰЛҚАРНАЙ
