2026 жылғы 1 шілде – еліміздің конституциялық даму тарихындағы жаңа белес. Осы күннен бастап елімізде республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция ресми түрде күшіне енді. Бұл – жекелеген баптардың өзгеруі ғана емес, мемлекеттік билік жүйесінің жаңаша ұйымдастырылуы, құқықтық құндылықтардың қайта айқындалуы және ұлттық мемлекеттіліктің жаңа кезеңге аяқ басуы.
Тарихшы ретінде бұл оқиғаны еліміздің конституциялық эволюциясының заңды жалғасы деп бағалаймын. Тәуелсіз Қазақ елі осы уақытқа дейін екі Конституциямен өмір сүрді. 1993 жылғы Конституция егемендіктің алғашқы құқықтық негізін қалыптастырса, 1995 жылғы Конституция мемлекеттік институттардың орнығуына, экономикалық реформалардың жүргізілуіне және халықаралық құқық субъектісі ретінде елдің нығаюына қызмет етті.
Ал 2026 жылғы Конституция – мүлде жаңа тарихи жағдайда қабылданған Ата заң. Ол цифрлық дәуірдің, геосаяси өзгерістердің, ұлттық қауіпсіздік пен қоғамдық тұрақтылықтың жаңа талаптарына жауап береді. Жаңа Конституцияның ең маңызды ерекшеліктерінің бірі –тарихи сабақтастықтың конституциялық деңгейде бекітілуі.
Преамбулада алғаш рет: «Байырғы қазақ жерінде мемлекеттілікті нығайта отырып»; «Ұлы Даланың мыңдаған жылдық тарихының сабақтастығын сақтап»; «Әділетті Қазақстан идеясын және Заң мен Тәртіп қағидатын ұстанып» деген тұжырымдардың енгізілуі жай ғана мәтіндік өзгеріс емес. Бұл – мемлекеттің тарихи негіздерін құқықтық тұрғыдан мойындау. Бұл – қазақ мемлекеттілігінің тарихы Қазақ хандығынан ғана емес, одан да терең дәуірлерден бастау алатынын, ал қазіргі еліміз сол тарихи эволюцияның заңды жалғасы екенін конституциялық деңгейде бекіту.
Қазақ халқы үшін құқық ұғымы ешқашан сырттан келген құбылыс болған емес. Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы, Тәуке ханның «Жеті жарғысы» – өз дәуіріндегі қоғамдық қатынастарды реттеген құқықтық жүйелер болды. Кейін Алаш қайраткерлері ұлттық мемлекетті құқық үстемдігіне негіздеуді көздеді. Тәуелсіздікпен бірге бұл идеялар жаңа мазмұнға ие болды. Сондықтан бүгінгі Конституцияны тек жаңа заң ретінде емес, қазақтың құқықтық ойының тарихи эволюциялық жалғасы ретінде қарастыруға болады.
Заңгер ретінде назар аударатын тағы бір маңызды мәселе – жаңа Конституцияда құқықтық мемлекет қағидаттарының күшеюі. Атап айтқанда, адам құқықтары мен бостандықтарына берілетін кепілдіктер нақтыланған; заңдардың тікелей қолданылуы мен құқық үстемдігі күшейтілген; мемлекеттік билік институттарының жаңа моделі қалыптастырылған; азаматтардың сот арқылы қорғалуына қатысты нормалар жетілдірілген; білім, ғылым, инновация, тарихи-мәдени мұра және адам капиталы мемлекеттік саясаттың стратегиялық басымдықтары ретінде конституциялық деңгейде бекітілген.
Әсіресе, «Заң мен Тәртіп» қағидатының Конституция мәтінінде көрініс табуы құқықтық мемлекет құрудың жаңа сапалық деңгейін білдіреді. Өйткені құқықтық мемлекет – заңдардың көптігімен емес, олардың бәріне бірдей қолданылуымен өлшенеді. Конституция қабылдау – маңызды оқиға. Алайда одан да маңыздысы – оның қағидаттарын өмірде жүзеге асыру.
Егер Конституцияда бекітілген құқықтар іс жүзінде қорғалса, мемлекеттік органдар заң алдында жауапты болса, ал азаматтар құқықтық мәдениетті жоғары деңгейде ұстанса, онда Ата заң өзінің басты миссиясын орындайды. Тарих бізге бір маңызды сабақ береді: берік мемлекет қарумен емес, әділетпен өмір сүреді. Ал құқық бізге тағы бір ақиқатты көрсетеді: әділеттің бастауы – Конституция. Сондықтан жаңа Конституцияның күшіне енуі – тек заңнамалық өзгеріс емес. Бұл – мемлекет пен қоғам арасындағы жаңа қоғамдық келісімнің, жаңа құқықтық мәдениеттің және ұлттық жауапкершіліктің басталуы.
АТУ университетінің Әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы құқықтық мәдениетті нығайтуға, тарихи сананы қалыптастыруға және конституциялық құндылықтарды ғылыми тұрғыдан зерделеуге бағытталған бастамаларды қолдайды. Себебі тарихын құрметтеген ұлт қана құқық үстемдігіне негізделген қуатты мемлекет құра алады.
Самал САҒНАЙҚЫЗЫ,
АТУ ӘГП кафедрасының қауымдастырылған профессоры, т.ғ.к.
Құралай ЖҰМАБАЕВА,
АТУ ӘГП кафедрасының профессор ассистенті, з.ғ.к.
