Қазақ халқының сан ғасырлық тарихы елдің тәуелсіздігі мен тұтастығы жолында күрескен, халықтың рухани және мәдени дамуына өлшеусіз үлес қосқан ұлы тұлғаларға бай. Әр дәуірде өмір сүрген осындай тарихи қайраткерлер өздерінің даналығымен, батырлығымен, білімдарлығымен және адамгершілік қасиеттерімен халық жадында мәңгі сақталып қалды.
Олар тек өз заманының көшбасшысы ғана емес, бүгінгі және келешек ұрпақ үшін де өмірлік үлгі. Қазіргі жаһандану дәуірінде ұлттық құндылықтарды сақтау, жастардың бойында патриоттық сезім қалыптастыру және тарихи сананы дамыту мәселелері ерекше маңызға ие. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ тарихындағы өнегелі тұлғалардың өмір жолы мен қызметін насихаттау маңызды міндеттердің бірі.
Қазақ тарихындағы көрнекті тұлғалардың қатарында мемлекет қайраткерлері мен хандардың орны ерекше. Солардың бірі – Абылай хан. XVIII ғасырда қазақ халқы сыртқы қауіп-қатерлерге жиі ұшырап, ел тағдыры сынға түскен кезеңде Абылай хан мемлекеттің тұтастығын сақтауға үлкен үлес қосты. Ол көрші мемлекеттермен тиімді дипломатиялық байланыс орнатып, қазақ жерінің дербестігін қорғауға күш салды. Абылай ханның саяси көрегендігі мен көшбасшылық қасиеттері қазіргі заман жастары үшін маңызды үлгі бола алады. Ол қиын жағдайда дұрыс шешім қабылдап, халық мүддесін жеке басының мүддесінен жоғары қоя білді. Бүгінгі күні елдің болашағына жауапты азаматтарды тәрбиелеуде Абылай ханның қызметі мен өмір жолының тәрбиелік маңызы зор.
Сонымен қатар, қазақ тарихындағы Тәуке ханның да рөлі ерекше. Ол мемлекетті басқаруда әділдік қағидаларын ұстанып, «Жеті жарғы» заңдар жинағын қабылдады. Бұл заңдар қоғамдағы тәртіпті нығайтып, ел бірлігін сақтауға ықпал етті. Тәуке ханның басқару тәжірибесі заң үстемдігі мен қоғамдық келісімнің маңыздылығын көрсетеді.
XIX ғасыр қазақ халқы үшін рухани жаңғыру кезеңі болды. Осы дәуірде қазақ даласында білім мен ғылымды насихаттаған ұлы ағартушылар өмір сүрді. Солардың ішіндегі ең көрнектісі – Абай Құнанбайұлы. Абай қазақ қоғамының дамуы үшін білім мен ғылымның шешуші рөл атқаратынын түсінді. Ол өз шығармаларында халықты жалқаулықтан, надандықтан арылып, білім алуға шақырды. Абайдың қара сөздері мен өлеңдерінде адамгершілік, әділдік, еңбекқорлық және жауапкершілік сияқты қасиеттер кеңінен насихатталады. Оның «Толық адам» тұжырымдамасы бүгінгі қоғам үшін де өзектілігін жоғалтқан жоқ.
Абай жастарды үнемі өзін-өзі дамытуға, жаңашылдыққа ұмтылуға үндеді. Қазіргі таңда да оның шығармалары жас буынның дүниетанымын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Сондықтан Абай мұрасы – тек әдеби құндылық қана емес, ұлттық тәрбие мектебі.
Қазақтың тұңғыш ғалымдарының бірі Шоқан Уәлиханов та жастарға үлгі болатын тарихи тұлға. Ол жас кезінен ғылымға қызығушылық танытып, этнография, тарих және география салаларында маңызды зерттеулер жүргізді. Шоқанның ғылыми еңбектері қазақ халқының мәдениеті мен тарихын әлемге танытуға мүмкіндік берді. Оның білімге деген құштарлығы, еңбекқорлығы мен жаңашыл көзқарасы қазіргі студенттер мен жас ғалымдар үшін үлкен өнеге.
XX ғасырдың басында қазақ қоғамында ұлттық сана мен тәуелсіздік идеясы күшейе түсті. Осы кезеңде ел болашағы үшін күрескен Алаш қозғалысының қайраткерлері тарих сахнасына шықты. Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тіл білімінің негізін қалап, ұлттық ағарту ісінің дамуына зор үлес қосты. Ол халықтың сауатын ашу, ұлттық мәдениетті сақтау және білім жүйесін дамыту бағытында ауқымды жұмыстар жүргізді. Ахмет Байтұрсынұлының еңбектері қазіргі қазақ тіл ғылымының іргетасы болып саналады.
Әлихан Бөкейхан қазақ халқының саяси құқықтарын қорғап, ұлттық мемлекеттілік идеясын көтерді. Ол өз өмірін халқына қызмет етуге арнады және тәуелсіздік жолындағы күрестің символына айналды. Ал Міржақып Дулатұлы ұлттың азаттығы мен рухани дамуы үшін еңбек етіп, халықты білімге, оянуға және ұлттық мүддені қорғауға шақырды. Алаш зиялыларының қызметі қазіргі жастарға азаматтық жауапкершіліктің, елге адал қызмет етудің және ұлттық құндылықтарды сақтаудың маңызын көрсетеді.
Қазақ тарихында батырлық пен ерлік ұғымдары ерекше орын алады. Осындай тұлғалардың бірі – Бауыржан Момышұлы. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста асқан ерлік көрсетіп, әскери қолбасшы ретінде үлкен беделге ие болды. Бауыржан Момышұлы тек батыр ғана емес, терең ойлы жазушы әрі тәлімгер болды. Оның еңбектерінде патриотизм, тәртіп, жауапкершілік және намыс мәселелері кеңінен қозғалады. Батырдың өмірлік ұстанымы жастарды қайсарлыққа, табандылыққа және ел алдындағы жауапкершілікті сезінуге тәрбиелейді.
Сонымен қатар, қазақтың батыр қыздары Әлия Молдағұлова мен Мәншүк Мәметованың ерлігі де ерекше құрметке лайық. Олар Отан үшін жанын құрбан етіп, батылдық пен отансүйгіштіктің жарқын үлгісін көрсетті. Олардың есімдері ел тарихында мәңгі сақталып, жас ұрпаққа рух береді.
Қазақ тарихындағы өнегелі тұлғалар – халықтың рухани байлығы мен ұлттық мақтанышы. Олардың өмір жолы, атқарған қызметі және қалдырған мұрасы бүгінгі ұрпақ үшін сарқылмас тәрбие көзі болып табылады. Абылай ханның даналығы, Абайдың ағартушылық идеялары, Шоқанның ғылымға адалдығы, Алаш қайраткерлерінің ұлтжандылығы және Бауыржан Момышұлының ерлігі әрбір азаматқа үлгі бола алады. Қазіргі қоғамда жастардың бойында ұлттық құндылықтарды қалыптастыру, патриоттық рухты нығайту және білімге деген құштарлықты арттыру маңызды міндеттердің бірі. Осы мақсатқа жетуде қазақ тарихындағы өнегелі тұлғалардың өмірі мен қызметі ерекше рөл атқарады. Сондықтан олардың мұрасын терең зерттеп, кейінгі ұрпаққа жеткізу – әрбір азаматтың парызы.
М.ҚАЛТАЙ,
Діни ахуалды талдау және аймақтық
жұмысты үйлестіру бөлімінің маман-теологы,
Жетісу облысы
