Сұрақ. «Зәрулік жағдайда тыйым салынған нәрселерге рұқсат етіледі» деген мәселені қалай түсіну керек?
Жауап: Бұл – ислам құқығында бекітілген іргелі қағидалардың бірі. Ислам құқығындағы мұндай қағидалардың үкім шығаруда ықпалы ерекше. Бұл іргелі қағидалар Құран және хадистердегі негізгі ұсатанымдар шеңберінде белгіленеді.
Араб тіліндегі «дарурат» сөзі «үлкен қажеттілік, жоюы аса күрделі қиындық, жайсыздық» деген мағыналарды білдіреді. Ал ислам құқығындағы терминдік мағынасы діни тыйымдарды бұзатындай қиындыққа тап келіп, тек сол арқылы ғана мәселені шешуге болатын қиындық жағдайды білдіріреді.
Мәселен, тыйымға құлақ асқан жағдайда, ислам шариғаты қорғауды міндеттеген негізгі бес құндылықтың (жан, дін, ақыл, ар-ождан, мал-мүлік) біреуі толықтай жойылса немесе орнына келуі қиын болса, осы жағдай зәрулік жағдайы деп аталады. Демек, қалыпты жағдайларда тыйым салынған кейбір нәрселерге зәрулік жағдайларда рұқсат етіледі деген сөз.
Мәселен, доңыз етін жеу харам. Бірақ, басқа жейтін нәрсе табылмаған жағдайда адам жанын сақтап қалу үшін оны жеуге рұқсат етіледі. Бұған Құран Кәрімдегі мына аят дәлел:
«Ол сендерге өлексені, қанды, шошқа етін және Алла атымен шалынбаған малды харам етті. Ал енді кімде-кімді зәрулік қысып, оған өзі ұмтылмай, шектен шықпайтын болса, онда оған күнә болмайды» («Бақара» сүресі, 173).
Осы аятта тыйым салынған 4 нәрсені зәрулік жағдайда жеуге рұқсат етіледі. Алайда, бұл жерде ескеретін мәселе, адам баласы оны өздігінен қаламауы және шектен шықпауы керек. Бұл дегеніңіз зәру жағдайда рұқсат етіледі екен деп сылқия тойып алмау қажет. Жан сақтайтындай мөлшерде, шектен шықпай жеуге рұқсат етіледі.
Мұндай рұқсаттарды Пайғамбарымыздың (с.а.с.) сүннетінен де көптеп кездестіреміз. Мәселен, аштық кезінде тыйым салынған нәрселерге рұқсат етілу, өміріне қауіп төніп тұрған кезде жан сақтау үшін күпірлік сөзін айтуға, денсаулығына байланысты ер кісілерге жібек киім киіп, алтынды қолдануға, су бар бола тұра адам денсаулығына қауіп төндірген жағдайда тәйәммүм алуға рұқсат етілуі т.б. секілді.
Көріп отырғанымыздай, осы мәндес аяттарға және хадистерге сүйене отырып, ислам құқықшылары «Зәру жағдайларда тыйым салынған нәрселерге рұқсат етіледі» (Мәжәллә, 21. бап), «Зәруліктер белгілі бір өлшем негізінде анықталады» (Мәжәллә, 22. бап) деген қағидалар белгілеген және соған негіздей отырып, үкімдер шығарған.
Мәселен, доңыз еті және одан жасалған нәрселер, спирттік ішімдіктерге тыйым салынған. Алайда, сенімді дәрігерлер қандай да бір ауруға қатысты доңыз майы немесе спирт қосылған дәрі-дермектердің нақты пайда беретіндігіне көз жеткізсе және одан басқа емдеудің баламасы табылмаған жағдайда адамның денсаулығын сақтау үшін оларды қолдануға рұқсат етіледі.
Сондай-ақ бір адам өлім аузында жатып, оған ешбір ем-дом жасау көмектеспейтін болса, бұл шынайы зәрулік жағдайы саналып, ол жағдайда өзге адамның ағзасын оған алмастырып салуға рұқсат етіледі (оның өзіндік шарттары мен талаптары бар).
Осы ережелерден қай жағдайдың зәрулік екендігін және оның мөлшерін дұрыс анықтай білудің ерекше маңыздылығын ұғынамыз. Әйтпесе кейбір адамдар өз нәпсі қалауына еріп, «зәрулік жағдай» деп көптеген күнәлі істерге бой алдыруы мүмкін. Мәселен, ішкілікке салынып кеткен адам «Мен ішпесем, күн көре алмаймын. Бұл – зәрулік» деп жаман суды ішуді адал санай алмайды.
Жалпы ислам шариғатының көздеген мақсаты – адам өмірін жақсарту, адамға қиындық тудыру емес. Сондықтан кейбір әдеттен тыс жағдайларда тыйым салынған нәрселерге рұқсат берілуінің мәні осында.
Алау ӘДІЛБАЕВ
