Деструктивті діни ағымдар ықпалына ермеу, қоғам ішіндегі тұрақтылық пен татулықты сақтау үшін саналы ойлана білу қасиетінің маңызы қандай? Осы сауалдың төңірегінде Қызылорда облысы дін істері басқармасы «Дін мәселелерін зерттеу орталығының» теолог маманы Сандыбай Піржанмен сұхбаттасқан едік.
– Бүгінде «саналы ойлау» ұғымы жиі айтылады. Дін саласында оның маңызы қандай?
– Саналы ойлау – адамның кез келген ақпаратты сол күйінде қабылдамай, оның мәнін түсініп, ақиқатын саралай білу қабілеті. Әсіресе дін мәселесінде бұл өте маңызды. Өйткені діни тақырып адамның сенімі мен дүниетанымына тікелей әсер етеді.
Әлеуметтік желіде өзін дін маманы ретінде таныстыратын түрлі адамдардың уағыздары, бейнероликтері мен пікірлері көп. Олардың барлығы бірдей дұрыс немесе сенімді ақпарат бере бермейді. Сондықтан діни мәліметті қабылдаған кезде дереккөзге, оның мазмұнына және автордың білімі мен ұстанымына мән беру қажет.
– Діни ағымдардың ықпалына түсетін адамдардың арасында саналы ойлаудың әлсіздігі қандай рөл атқарады?
– Адам белгілі бір мәселеге сыни тұрғыдан қарай алмаса, эмоцияға берілсе немесе діни білімінің жеткіліксіздігінен кез келген ақпаратқа тез сенсе, оны түрлі теріс мақсаттағы адамдардың алдауы оңайырақ болады.
Кейбір деструктивті діни ағымдар адамның қорқынышын, әлеуметтік мәселесін, жалғыздығын немесе рухани ізденісін пайдаланып, өз идеологиясын таңуға тырысады. Олар «біз ғана ақиқат жолдамыз», «басқалардың бәрі адасқан» деген сияқты қарабайыр түсініктерді сіңіруі мүмкін. Мұндай жағдайда саналы ойлау адамға ақпаратты саралап, асығыс шешім қабылдамауға көмектеседі.
– Деструктивті діни ағымдарды сырттай қалай ажыратуға болады?
– Бір ғана белгіге қарап ағымды бағалау дұрыс емес. Дегенмен адамның отбасынан, достарынан, қоғамнан оқшаулануын талап ету, өз көзқарасын ғана абсолютті ақиқат ретінде көрсету, өзгеше пікірдегі адамдарды жаппай айыптау, заңды және мемлекеттік институттарды мойындамауға үндейтін көзқарастар – алаңдататын белгілер.
Сондай-ақ діни ұғымдарды бұрмалап, зорлық-зомбылықты ақтауға немесе қоғамда өшпенділік туғызуға бағытталған насихатқа ерекше сақ болған жөн.
– Әлеуметтік желі діни радикалдық идеялардың таралуына қаншалықты әсер етеді?
– Әлеуметтік желінің мүмкіндігі өте үлкен. Бір жағынан, ол діни білім алуға, пайдалы ақпарат табуға мүмкіндік береді. Екінші жағынан, жалған діни түсініктер мен радикалды идеологияның таралуына да жағдай жасауы мүмкін.
Әсіресе қысқа видеолар арқылы күрделі діни мәселелерді біржақты түсіндіру жиі кездеседі. Адам бірнеше минуттық бейнеролик көріп, маңызды діни мәселеге қатысты толыққанды қорытынды жасап қоюы мүмкін. Сондықтан интернеттегі ақпаратқа да сауатты әрі сындарлы көзқарас қажет.
– Діни сауаттылық пен саналы ойлаудың арасында қандай байланыс бар?
– Бұл екеуі бір-бірін толықтырады. Діни сауаты бар адам діни ұғымдардың мағынасын жақсырақ түсінеді, ал саналы ойлау сол білімді дұрыс қолдануға мүмкіндік береді.
Тек діни ақпаратты көп білу жеткіліксіз. Адам оны тарихи, құқықтық, әлеуметтік және мәдени тұрғыдан да бағалай білуі керек. Дін – адамның рухани өмірінің маңызды бөлігі болғанымен, оны қоғамдағы өзге құндылықтардан бөліп қарауға болмайды.
– Кейде радикалды идеяға ерген адамның жақындары оның мінез-құлқындағы өзгерісті байқайды. Мұндай жағдайда не істеу керек?
– Ең алдымен, адаммен қарым-қатынасты бірден үзіп, оны жау ретінде қабылдауға болмайды. Қатаң айыптау керісінше оны тұйықтатып, өз ортасына одан әрі тәуелді етуі мүмкін. Сабырмен сөйлесіп, оның қандай ақпаратқа сенетінін, неге қызығатынын түсінуге тырысқан дұрыс. Қажет болған жағдайда білікті теологтар мен мамандардың көмегіне жүгіну керек. Ең бастысы – отбасыдағы сенім мен өзара түсіністікті сақтау.
– Жастардың діни радикалды идеяларға еріп кетпеуі үшін не маңызды?
– Жастарға тыйым салумен ғана шектелу жеткіліксіз. Оларға дұрыс діни біліммен қатар, медиасауаттылықты, сыни ойлауды, пікір алуандығын құрметтеуді үйрету керек. Жас адам «мына ақпарат рас па?», «оның дереккөзі қандай?», «авторы кім?», «бұл пікірдің мақсаты не?» деген сұрақтарды өзіне қоя білуі тиіс. Сонда ол кез келген манипуляцияға бірден ермейді.
– Осы орайда «Саналы ойлау – қоғамды қорғайды» деген тұжырымды қалай түсіндірер едіңіз?
– Саналы ойлайтын адам тек өзін ғана емес, айналасындағы адамдарды да түрлі қауіптен қорғайды. Ол жалған ақпаратты таратпайды, арандатуға ермейді, өзгеше пікірге құрметпен қарайды. Ал мұндай азаматтар көбейген сайын қоғамның ақпараттық және идеологиялық иммунитеті де күшейеді.
Діни салада бұл – әсіресе маңызды мәселе. Өйткені діни сезімге әсер ету арқылы адамды манипуляциялау оңай болуы мүмкін.
– Қоғамға діни экстремизмнің алдын алуда қандай ортақ ұстаным қажет?
– Бұл – тек мемлекеттік органдардың немесе дін мамандарының міндеті емес. Отбасы, мектеп, жоғары оқу орны, бұқаралық ақпарат құралдары, азаматтық қоғам және діни қауымдастықтар бірлесіп жұмыс істеуі қажет. Әр адам ақпаратты жауапкершілікпен тұтынуды, өзгенің сеніміне құрметпен қарауды және заң талаптарын сақтауды үйренуі керек.
– Әңгімеміздің соңында оқырманға қандай ой айтқыңыз келеді?
– Діни сенім – адамның жүрегіндегі маңызды құндылық. Сондықтан оны жалған ақпарат пен радикалды идеологияның құралына айналдыруға жол бермеу қажет. Кез келген діни ақпаратты ой елегінен өткізіп, сенімді дереккөзге жүгіну, білікті мамандардың пікіріне құлақ асу – жауапкершіліктің белгісі. Саналы адам соқыр сеніммен емес, біліммен әрекет етеді. Ал білімді, ойлы және жауапты азаматтар қалыптасқан қоғам түрлі деструктивті идеологияларға төтеп бере алады.
– Сұхбатыңызға рахмет!
Әңгімелескен – Ж.БАҚЫТБЕК
