Жуырда Ұлттық статистика бюросы дәстүрге сай жыл басындағы ел халқының саны мен оның ұлттық құрамы туралы жаңартылған деректерін жариялады. Аталған ресми құжатта қамтылған негізгі көрсеткіштерге қысқаша шолу жасауды жөн санадық.
Ең бірінші көзге түсіп, көңілді қаяу қылған жайт – еліміздің халық саны кейінгі бір жыл ішінде 216 423 адамға артқанымен, жылдық өсімнің тағы да баяулауы. Пандемиядан кейінгі бір сәттік «бейби-бумнан» соң, міне, бірнеше жыл қатарынан өсім азайып жатыр. Мәселен, 2023-2024 жылдары ел тұрғындары 267 035 адамға артса, 2024-2025 жылдары 249 557 адамға көбейген еді. Яғни өсім жиырма мыңдай адамға төмендегенін көріп отырмыз. Ал биыл одан да азайып, жылдық өсім бар-жоғы 1,04%-ды құрапты.
Егер осы қарқынмен жалғаса берсе, келер жылдары халық санының жылдық өсімі 200 мың адамнан да төмендеп, 2000-жылдардың басындағы деңгейге түсуіміз ғажап емес.
Осы орайда елімізде қарқынды жүріп жатқан урбандалу, яғни халықтың үлкен қалаларға шоғырлану үдерісі назар аудартады. Соның салдарынан ірі қалалардың ғана халқы көбейіп, ал облыстардың жан саны жылдан-жылға азайып жатыр.
Мысалы, кейінгі бір жыл ішінде Астана, Алматы, Шымкент қалалары мен 6 облыстың ғана халқы өскен. Бұлардың екеуі – Ақмола мен Алматы облыстарында тұрғын саны Астана мен Алматының арқасында артқаны белгілі. Қалған төрт өңірдің үшеуі – батыс облыстары: Ақтөбе, Атырау, Маңғыстау. Сондай-ақ Қызылорда облысының халқы ғана бір жылда бар-жоғы 200-дей адамға көбейіп, өсім 0,02 пайызды құраған.
Ұлттық статистика бюросы жариялаған деректердегі ең назар аударар тұс – бұған дейінгі жылдары тұрақты түрде өсім көрсетіп келген Түркістан облысы халық санының тұңғыш рет азаюы. Қараңыз, 2024 жылы аталған өңірде 2 142 171 тұрғын болса, былтыр 2 154 041 адамға артқан еді. Ал биыл 2 149 205 адамға төмендеді. Соның ішінде қазақтардың саны 12 мыңға азайыпты. Ал өзбек ұлтының өкілдері 8 мың адамға артқан.
Негізі Түркістан облысы – табиғи өсімі жоғары өңірдің бірі. Алайда жалпы халық санының төмендеуі, жоғарыда айтқандай, үлкен қалаларға шоғырлану, яғни Шымкент, Алматы, Астана қалаларына көптеп қоныс аударудың салдары. Жамбыл облысында да ішкі көші-қонның әсерінен теріс сальдо тіркеліп отыр.
Мәселен, Астана қаласының халқы өткен жылы 100 мың адамға артса, биыл тағы 110 мың адаммен толығыпты. Әрине, елордалық қыз-келіншектер бір жылда осынша баланы өмірге әкелді деп айту қиын. Бұл өсімнің бәрі Астананың өңір тұрғындарын өзіне магнитше тартып алуы салдарынан тіркеліп жатыр. Алматы қаласының халық саны да бір жылда 46 мың адамға көбейген.
Еліміздегі өсім көрсеткен өңірлер: Астана қаласы (+7,23 %), Шымкент қаласы (+3,02 %), Алматы қаласы (+2,45 %), Алматы облысы (+2,33 %), Маңғыстау облысы (+1,82 %), Атырау облысы (+0,74 %), Ақтөбе облысы (+0,68 %), Ақмола облысы (+0,3 %), Қызылорда облысы (+0,02 %).
Ал қалған өңірлерде -0,05 %-дан -1,56%-ға дейін азаю үдерісі байқалады. Әсіресе шекаралық өңірлерде халықтың тұрақтамауы жақсы үрдіс емес. Мәселен, солтүстік пен шығыс облыстардың бәрінде халықтың, соның ішінде қазақтардың да саны төмендеген. Тіпті, Солтүстік Қазақстан облысында қазақтың азаюы өзге ұлт өкілдерінің азаюынан да жылдам жүріп жатыр. Бұл мемлекет тарапынан қолға алынған солтүстікке ерікті түрде көшу шараларының нәтижесі шамалы болып отырғанын айқын көрсетеді.
ҰСБ жариялаған құжатқа сай ел халқының ұлттық құрамына келсек, алғашқы бестікте: қазақтар – 14 664 202 адам (71,6 %), орыстар – 2 943 022 (14,3 %), өзбектер – 695 557 (3,4 %), украиндер – 367 547 (1,8 %), ұйғырлар – 309 164 (1,5 %). Қалғандары – 1 520 330 адам (7,4 %).
Мамандардың пікірінше, халықтың табиғи өсімінің баяулауына, бірінші кезекте, қазіргі таңда өмірге бала әкеліп жатқан репродуктивті жастағылардың негізгі бөлігін 90-жылдардағы тоқырау заманында туған адамдардың құрауы себеп болып отыр. Ол кезеңде де бала саны азайғаны белгілі. Қазір соның әсері байқалып жатыр. 2000-жылдардан кейін өмірге келгендер репродуктивті жасқа аяқ басқанда қайтадан жоғары өсімге қол жеткізуіміз ғажап емес.
Екінші себеп – елімізде қалалықтардың көбейіп, жалпы халықтың 63 пайызын құрауы. Ал қалалық жерде бала туу көрсеткіші төмендейтіні қалыпты жағдай.
Ескендір ЗҰЛҚАРНАЙ
