Қазіргі таңда террористік ұйымдар мен радикалды топтар адамдарды өз қатарына тарту үшін түрлі психологиялық тәсілдерді қолданады. Әсіресе, өмірден өз орнын таба алмай жүрген, рухани ізденістегі немесе қиын жағдайға тап болған жандар олардың арбауына тез түсуі мүмкін. Мұндай топтар діни ұғымдарды бұрмалап, адамның сеніміне әсер ету арқылы оны біртіндеп өзіне тәуелді етеді. Осы үдерістің қалай жүретінін, радикалды идеологияның ықпалына түскен адамды қандай белгілерінен тануға болатынын және оның алдын алу жолдарын білу мақсатында Қызылорда облысы дін істері басқармасы «Дін мәселелерін зерттеу орталығының» аға маманы Бақберген Сәрсенбайұлымен сұхбаттастық.
– Террористік ұйымдар адамды өз қатарына бірден тарта ма, әлде бұл біртіндеп жүзеге асатын үдеріс пе?
– Көп жағдайда бұл біртіндеп жүзеге асады. Әуелі адамның көңіл күйіне, өмірлік ұстанымына, қоғамға деген көзқарасына әсер етуге тырысады. Мәселен, өзін жалғыз сезінетін, әділетсіздікке ұшырадым деп ойлайтын немесе өмірлік қиындықтарға тап болған адамды нысанаға алуы мүмкін. Олар мұндай жандарға түсіністік танытып, қолдау көрсеткендей болады. Уақыт өте келе адам сол топтан өзіне жақын орта тауып, оның пікіріне құлақ аса бастайды.
Бастапқыда мұның қауіпті екенін аңғару қиын. Өйткені радикалды топтар өздерінің шынайы мақсатын бірден ашпайды. Алдымен сенімге кіреді, содан кейін адамның дүниетанымына ықпал етіп, өзге көзқарастардан біртіндеп алыстатуға тырысады.
– Адамның сеніміне кіріп, оны өзіне тәуелді етуде қандай тәсілдер қолданылады?
– Мұнда психологиялық ықпал ету, эмоцияны пайдалану және ақпаратты мақсатты түрде бұрмалау тәсілдері кездеседі. Мысалы, адамға оның өміріндегі қиындықтардың бәріне белгілі бір топ немесе қоғам кінәлі деген түсінік сіңіреді. Содан кейін өздерін сол мәселелердің жалғыз шешімін ұсына алатын күш ретінде көрсетеді.
Екінші тәсіл – адамның өзін ерекше сезінуіне ықпал ету. Оған «сен шындықты түсінген санаулы адамдардың бірісің» деген секілді ойлар арқылы өз тобына деген сенімін күшейтуі мүмкін. Ал үшіншіден, қорқыныш пен кінә сезімін пайдаланады. Топтың талабына күмән келтірген адамды сенімсіздік танытты немесе дұрыс жолдан тайды деп айыптауы ықтимал.
Осының салдарынан адам өз шешімдерін еркін қабылдаудан қалып, топтың пікірін жеке ұстанымынан жоғары қоя бастайды.
– Діни сауаты төмен адамдар радикалды ұйымдардың ықпалына тезірек түсе ме?
– Діни білімнің жеткіліксіздігі адамның осындай ықпалға түсу қаупін арттыруы мүмкін. Бірақ радикалды идеологияның құрбаны тек діни сауаты төмен адамдар болады деп айту дұрыс емес. Мұнда адамның психологиялық жағдайы, әлеуметтік ортасы, ақпаратты қабылдау ерекшелігі және өмірлік тәжірибесі де маңызды.
Радикалды топтар діни мәтіндерді контекстен бөліп алып, өз мақсаттарына сай түсіндіруі мүмкін. Олар күрделі діни мәселелерге қарапайым әрі кесімді жауап беріп, күмәндануға немесе сұрақ қоюға жол бермейді. Ал шынайы діни білім адамды ойлануға, дереккөзді тексеруге және мәселенің мәнін терең түсінуге жетелейді.
Сондықтан діни сауаттылық дегеніміз – тек діни ұғымдарды білу емес, сонымен қатар ақпаратты саралап, негізсіз тұжырымдарды ажырата алу қабілеті.
– Әлеуметтік желілер террористік ұйымдардың адамды өзіне тәуелді етуіне қаншалықты ықпал етеді?
– Әлеуметтік желілер олардың ақпарат таратуына мүмкіндік беретін маңызды арналардың бірі. Мұнда қысқа бейнероликтер, әсерлі оқиғалар, жалған мәліметтер және эмоцияға құрылған үндеулер арқылы адамның назарын аударуға тырысады. Кейбір материалдарда зорлық-зомбылық жасаған адамдарды батыр ретінде көрсету, ал өзге көзқарастағы адамдарды жау бейнесінде сипаттау кездеседі.
Мұндай контентті қайта-қайта көру адамның ақпаратты қабылдауына әсер етуі мүмкін. Ал алгоритмдер ұқсас материалдарды жиі ұсынған жағдайда, пайдаланушы біржақты ақпараттық ортада қалып қоюы ықтимал.
Сондықтан әлеуметтік желідегі діни мазмұндағы кез келген ақпаратқа сын көзбен қарау қажет. Ақпарат авторының кім екенін, оның білімі мен беделін, айтқан пікірінің сенімді дереккөздерге сәйкестігін тексерген жөн.
– Адамның радикалды топтың ықпалына түскенін қандай белгілерінен байқауға болады?
– Бір ғана белгіге қарап, адамды радикалды көзқарасты ұстанады деп тұжырым жасауға болмайды. Дегенмен мінез-құлқындағы бірнеше өзгеріс қатар байқалса, оған назар аударған дұрыс.
Мәселен, адам бұрын араласқан ортасынан күрт алыстап, отбасы мүшелерімен жиі жанжалдасуы мүмкін. Өзге көзқарастағы адамдарды жаппай айыптап, оларды жау санауға бейімделуі ықтимал. Сондай-ақ зорлық-зомбылықты ақтау, заңды мойындамау немесе діни ұстанымдарды өзгелерге күшпен таңуға тырысу секілді әрекеттер алаңдаушылық тудырады.
Мұндай жағдайда адамды бірден айыптап, онымен қарым-қатынасты үзуге болмайды. Керісінше, оның неге мұндай пікірге келгенін түсінуге тырысып, сабырлы әңгіме жүргізген жөн. Қажет болса, білікті теологтер мен психологтердің көмегіне жүгінуге болады.
– Террористік ұйымның ықпалына түскен адам неге одан өз еркімен шығып кете алмайды?
– Өйткені уақыт өте келе оның топпен байланысы тек идеялық деңгейде қалмайды. Адам сол ортадан достар тауып, өзін солардың бір бөлігі ретінде сезінуі мүмкін. Кейде бұрынғы ортасынан ажырап, басқа әлеуметтік байланыстарын жоғалтады. Мұндай жағдайда топтан кету оған жалғыздыққа оралу немесе жақын адамдарынан айырылу сияқты көрінуі мүмкін.
Бұған қоса, кейбір топтар өз мүшелерін қорқытып, құпияларын жариялаймыз деп қысым көрсетуі немесе сыртқы ортамен байланысын шектеуі ықтимал. Адам топтың ықпалына күмәндана бастаса да, қорқыныш пен кінә сезімінің салдарынан шешім қабылдауға қиналады.
Сондықтан мұндай адамға көмек көрсету кезінде оның қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, психологиялық және әлеуметтік қолдау ұсыну маңызды. Радикалды ортадан шығу кейде ұзақ уақытты қажет етеді.
– Ата-ана баласының осындай топтардың ықпалына түсуінің алдын алу үшін не істеуі керек?
– Ең алдымен, отбасында сенімге негізделген қарым-қатынас қалыптастыру қажет. Жасөспірім немесе жас адам өз ойын ашық айтып, сұрақтарына жауап ала алмаса, оны басқа ортадан іздеуі мүмкін. Сондықтан баланың діни немесе дүниетанымдық сұрақтарын елемеуге, оны бірден сөгуге болмайды.
Екіншіден, интернеттегі ақпаратты тексеру мәдениетін қалыптастыру керек. Балаға кез келген әсерлі бейнероликке немесе өзін діни ғалым ретінде таныстыратын адамның сөзіне сене беруге болмайтынын түсіндірген жөн. Үшіншіден, жастардың білім алуына, спортпен айналысуына, шығармашылықпен шұғылдануына және қоғам өміріне белсенді араласуына жағдай жасау маңызды.
Егер баланың мінез-құлқында күрт өзгерістер байқалса, онымен ашық сөйлесіп, мәселенің себебін анықтауға тырысу қажет. Қажет болған жағдайда тиісті мамандардан көмек сұраған дұрыс.
– Соңғы сұрақ, қоғамды террористік ұйымдардың ықпалынан қорғаудың ең тиімді жолы қандай?
– Ең тиімді жолы – алдын алу жұмыстарын жүйелі жүргізу. Бұл бағытта діни сауаттылықты арттыру, сыни ойлау қабілетін дамыту, отбасылық тәрбиені нығайту және жастардың әлеуметтік мәселелеріне назар аудару қатар жүруі керек.
Сонымен бірге дінді зорлық-зомбылықпен байланыстыратын жалған түсініктерге жол бермеу маңызды. Террористік ұйымдар діннің беделін өз мақсаттарына пайдаланып, адамдарды өшпенділікке итермелеуі мүмкін. Сондықтан діни ұғымдарды дұрыс түсіндіруде білікті теологтердің, білім беру ұйымдарының және бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі зор.
Ең бастысы, адамның санасын қорқынышпен емес, біліммен, өшпенділікпен емес, өзара құрметпен қалыптастыру қажет. Радикалды идеологияның алдын алу тек қауіптің салдарымен күресу емес, адамның оған еріп кетуіне себеп болатын жағдайларды дер кезінде анықтап, дұрыс шешім ұсыну екенін ұмытпаған жөн.
– Сұхбатыңызға рахмет!
Әңгімелескен – Е.Ерғалиұлы
