Мұхаммед ибн Сауд пен Мұхаммед ибн Абдул-Уаһһаб арасындағы одақ Сауд мемлекетінің қалыптасуына негіз болды. Тарихи тұрғыдан бұл одақтың нәтижесінде үш Сауд мемлекеті құрылып, оның соңғысы 1932 жылы жарияланған Сауд Арабиясы Корольдігі болды.
Корольдіктің негізін қалаушы Абдулазиз ибн Абдуррахман әл-Сауд мемлекеттің діни ұстанымын Құран мен Сүннетке негізделген ислам қағидаларымен ұштастырып қалыптастырған. Мұхаммед ибн Абдул-Уаһһаб пен оның ізбасарларының діни көзқарастары Сауд Арабиясының идеологиялық және діни негіздерінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Алайда Сауд мемлекеті мен салафилік бағыт арасындағы байланыс біржақты болған жоқ. Мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты, қоғамдық жағдайлар мен саяси шешімдер де салафилік теологияның дамуына және түсіндірілуіне ықпал етпей қоймады. Әсіресе Сауд Арабиясы ғалымдарының діни үкімдері мен пәтуаларында мемлекеттің саяси бағытының әсері байқалды. Белгілі бір тарихи кезеңдерде діни ұстанымдар қатаң әрі шектеуші сипат алса, басқа жағдайларда салыстырмалы түрде байыпты және өзге көзқарастарға ашық сипатта көрініс тапты.
Осы үдерісте «уәлә» (адалдық, жақтастық) және «бара» (аулақ болу, бас тарту) секілді діни ұғымдардың түсіндірілуі мен қолданылу аясы да өзгеріске ұшырады. Салафилік түсініктердің саяси жағдайларға байланысты әртүрлі түсіндірілуі осы бағыт өкілдерінің арасында теологиялық пікірталастар мен көзқарас қайшылықтарын туындатты. Мемлекеттік саясатты қолдайтын діни топтарға қолдау көрсетілсе, биліктің шешімдерін сынаған кейбір дін қайраткерлері мен қозғалыстарға қатысты шектеу және қудалау шаралары қолданылды.
Бұл мақаламызда Сауд Арабиясындағы салафилік теологияның тарихи өзгерістерін маңызды саяси оқиғалар мен мемлекеттік шешімдер аясында қарастырамыз. Зерттеу нәтижелері діни түсініктер мен пәтуалардың қалыптасуына тек теологиялық қағидалар ғана емес, сонымен қатар саяси мүдделер мен тарихи жағдайлар да ықпал еткенін көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, Сауд Арабиясындағы салафилік теологияның эволюциясын түсіну үшін дін мен саясаттың өзара байланысын кешенді түрде зерттеу маңызды.
Сауд Арабиясы мемлекет болып құрылған кезден бастап мемлекеттің шариғат қағидаларына сәйкес басқарылатынын және елдің негізгі құқықтық-діни негізі Құран мен Сүннетке сүйенетінін мәлімдеп келеді. Алайда іс жүзінде елдегі діни және мемлекеттік басқару жүйелері өзара тығыз байланыста болғанымен, олардың қызметтері белгілі бір деңгейде бөлінген. Мемлекеттік билік Сауд корольдік әулетінің қолында болса, ресми діни саланы король тағайындайтын дін ғалымдары мен діни мекемелер басқарды. Сауд Арабиясындағы ресми діни құрылымның қалыптасуына Мұхаммед ибн Абдул-Уаһһабтың діни ілімі мен оның ізбасарларының көзқарастары елеулі ықпал етті. Ресми діни ғалымдар пәтуалар шығару арқылы үкіметтің ішкі және сыртқы саяси шешімдерін діни тұрғыдан негіздеуге қатысты. Сонымен қатар олардың мемлекеттік басқару мәселелеріне араласу мүмкіндігі шектеулі. Кейбір ресми дін ғалымдары билеушілердің саяси және мемлекеттік мәселелерді шешудегі құзыретін алға тартып, билікке ашық қарсы шықпауды қолдайды.
Жалпы салафилік бағыттың өкілдері өз ұстанымдарын Құран мен Сүннетті Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) сахабаларының түсінігіне сәйкес ұстану қағидасымен байланыстырады. Алайда Сауд Арабиясындағы ресми салафиліктің ерекшелігі – діни қағидаларды мемлекеттің саяси ұстанымдарымен үйлестіре түсіндіруінде. Осыған байланысты ресми діни түсініктердің қалыптасуына теологиялық көзқарастармен қатар мемлекеттік саясат пен билік мүдделері де әсер етеді. Сауд Арабиясы мен салафилік бағыттың өзара байланысын зерттегенде, көбіне салафиліктің мемлекеттің құрылуына ықпалы және оның саяси жүйедегі орны қарастырылады. Алайда бұл байланысты кері бағытта талдау да маңызды. Яғни мемлекеттің саяси мүдделері мен қабылдаған шешімдері ресми салафиліктің мазмұнына және діни ұстанымдардың түсіндірілуіне қалай ықпал ететінін зерттеу қажет. Осы тұрғыдан алғанда, Сауд Арабиясының саяси жүйесінде биліктің тұрақтылығын сақтау мен корольдік әулеттің мүдделерін қорғау маңызды орын алады. Діни дәлелдер мен ресми пәтуалар белгілі бір саяси шешімдердің қоғам алдындағы заңдылығын негіздеу құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін. Бұл жағдай дін мен саясаттың өзара ықпалдастығын және діни институттардың мемлекеттік басқару жүйесіндегі орнын көрсетеді.
Сонымен қатар ресми салафилік түсініктер билікке қарсы пікірлерді бағалауда да қолданылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда үкімет саясатын сынаушылардың көзқарастары діни қағидаларға қайшы немесе діндегі жаңашылдық ретінде сипатталады. Мұндай тәсіл саяси қарсылықты діни өлшемдер арқылы түсіндіруге және биліктің қоғамдық беделін сақтауға мүмкіндік береді. Сауд Арабиясы үкіметінің діни ұстанымдарды қоғамдық қолдау қалыптастыру мақсатында пайдалануы ресми салафиліктің саяси жағдайларға бейімделу мәселесін де алға шығарады. Мемлекеттің саясаты өзгерген сайын оны діни тұрғыдан негіздеу тәсілдері де өзгеруі мүмкін. Осыдан ресми салафиліктің дамуына тек діни ілімдер ғана емес, саяси қажеттіліктер мен мемлекеттік мүдделер де ықпал ететіні туралы тұжырым туындайды.
Сауд Арабиясы мемлекетінің қалыптасу кезеңінде Сауд әулеті мен уаххабилік діни ғұламалар арасындағы одақ діни-саяси жүйенің негізін қалады. Сол кезеңдегі уаххабилік дискурстың кейбір өкілдері өзге мұсылман топтарын күпірлікпен айыптауға (тәкфир) және олардың діни ұстанымдарын теріске шығаруға бейім болды. Кейіннен осы діни түсініктердің жекелеген элементтері зорлық-зомбылықты ақтайтын «Әл-Қаида», «ИШИМ» және басқа да жиһадшыл ұйымдардың идеологиялық негіздерінің қалыптасуына ықпал етті. Дегенмен, уаххабилік дәстүр мен қазіргі жиһадшыл ұйымдардың идеологияларын толықтай бірдей құбылыстар ретінде қарастыруға болмайды.
Сауд Арабиясы біртұтас мемлекет ретінде қалыптасқаннан кейін ресми діни дискурсты жаңа саяси жағдайларға бейімдеу қажеттілігі туындады. Бұрын діни тұрғыдан айыпталған кейбір тайпалар мен қауымдар енді мемлекеттің азаматтары ретінде ортақ саяси жүйеге біріктірілуге тиіс болды. Бұл жағдай діни айырмашылықтарға қатысты ұстанымдарды белгілі бір деңгейде жұмсартуды талап етті. Сонымен қатар билеуші әулеттің саяси тұрақтылықты сақтауға деген ұмтылысы діни ғұламалардың мемлекетпен қарым-қатынасына да әсер етті. Мұсылман бауырлар қозғалысының кейбір өкілдері мен олардың идеяларын қолдаушылардың саяси белсенділігі ресми діни мекемелер тарапынан сынға ұшырап, олардың бірқатары радикализм мен экстремизмге бейімділік танытты деп айыпталды.
Король Фейсалдың билігі кезінде, әсіресе Араб суық соғысы жағдайында, Сауд Арабиясының діни-саяси дискурсында елеулі өзгерістер байқалды. Гамаль Абдель Насер басқарған Мысырмен идеологиялық және саяси бәсекелестік Сауд билігін араб ұлтшылдығы мен араб социализміне балама ретінде ислам бірлігі идеясын ілгерілетуге ынталандырды. Осы кезеңде Сауд Арабиясы исламдық ынтымақтастықты нығайтуға және халықаралық мұсылман қауымдастығы арасында өз ықпалын арттыруға ұмтылды. Бұл үдеріс салафилік діни ұстанымдардың саяси тұрғыдан кеңірек аудиторияға бағытталған нұсқаларының қалыптасуына да ықпал етті. Араб суық соғысы барысында Мысырдан, Сириядан және Ирактан саяси қысым салдарынан кеткен Мұсылман бауырлар қозғалысының көптеген жетекшілері мен мүшелері Сауд Арабиясынан пана тапты. Олардың бірқатары білім беру, ағартушылық және қоғамдық қызмет салаларында маңызды лауазымдарға ие болды. Нәтижесінде, олардың саяси ойлары мен исламды қоғамдық өмірде түсіндіру тәсілдері Сауд Арабиясының жас буынына ықпал етті. Осы ықпал жергілікті салафилік дәстүр мен Мұсылман бауырлар қозғалысына тән саяси белсенділіктің өзара ұштасуына жағдай жасап, кейіннен «Сахва» («Исламдық ояну») қозғалысы деп аталған діни-саяси ағымның қалыптасуына әсер етті.
Сауд Арабиясының исламистері деп те сипатталатын «Сахва» қозғалысы діни консерватизмді қоғамдық-саяси мәселелерге белсенді араласумен ұштастырды. Оның өкілдері исламның қоғамдық өмірдегі орны, саяси биліктің жауапкершілігі, азаматтардың құқықтары және қоғамды басқару мәселелері жөнінде әртүрлі көзқарастар ұсынды. Осы тұрғыдан алғанда, «Сахва» қозғалысының конституция, демократия, адам құқықтары, саяси қатысу және билеуші мен халық арасындағы қарым-қатынас туралы ұстанымдарын тереңірек зерттеу маңызды. Сонымен қатар конституциялық монархияны жақтаған ислам зиялыларының идеяларын талдау Сауд Арабиясындағы исламдық саяси ойдың даму ерекшеліктерін жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Бұған қоса, «Сахва» қозғалысының ішіндегі консервативті діни ғұламалар мен реформаторлық немесе либералдық бағыттағы зиялылардың көзқарастарын салыстырмалы түрде қарастыру қажет. Олардың арасындағы айырмашылықтар діни беделдің сипаты, саяси реформалардың қажеттілігі, демократиялық институттардың исламмен үйлесімділігі, адам құқықтарының шектері және қоғамның саяси өмірге қатысу мүмкіндіктері сияқты мәселелерден көрінеді. Мұндай салыстырмалы талдау қозғалыстың ішкі біркелкі еместігін және оның өкілдері арасында саяси өзгерістерге қатысты ортақ ұстаным болмағанын айқындауға көмектеседі.
Жалпы алғанда, салафизмді біртұтас әрі өзгермейтін идеологиялық құбылыс ретінде қарастыру дұрыс емес. Оның аясында діни мәтіндерді түсіндіру, саяси билікке қатынас және қоғамдық өзгерістерге көзқарас тұрғысынан ерекшеленетін бірнеше бағыт қалыптасты. Мысалы, мадхали салафилері билеушіге бағыну мен саяси тұрақтылықты сақтауға басымдық берсе, жиһадшыл салафилер белгілі бір жағдайларда қарулы күресті діни тұрғыдан ақтауға тырысады. Екі бағыт та өз ұстанымдарын Құранға, Сүннетке және алғашқы мұсылман ұрпақтарының (сәләф әс-салих) үлгісіне сүйеніп негіздеуге ұмтылады. Алайда олардың діни мәтіндерді түсіндіруі, саяси билікке көзқарасы және зорлық-зомбылыққа қатынасы айтарлықтай ерекшеленеді. Сондықтан әрбір бағыттың тарихи қалыптасу жағдайларын, діни дәлелдерін және саяси мақсаттарын жеке қарастыру салафизмнің ішкі алуан түрлілігін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Әрбір салафилік бағыт өзін Сәләф әс-Салихтің (ізгілердің) жолын ұстанушы ретінде таныстырады. Алайда салафилік топтардың бірдей діни негіздерге сүйене отырып, әртүрлі, тіпті бір-біріне қарама-қайшы тұжырымдарға келуі «шынайы салафизмге» бір ғана топтың монополиялық құқығы бар деген пікірдің негізсіздігін көрсетеді. Тіпті демократиялық қағидаттарды, адам құқықтарын және саяси реформаларды қолдайтын мұсылман зиялылары да өз көзқарастарын Құранға, Сүннетке, сахабалардың тәжірибесіне және Ибн Таймия секілді беделді ислам ғұламаларының еңбектері мен пәтуаларына сүйене отырып негіздейді. Бұл жағдай діни мәтіндер мен классикалық ислам мұрасын түсіндірудің сан алуандығын айқындайды. Сондықтан белгілі бір салафилік топтың өз түсінігін жалғыз ақиқат жолы ретінде жариялап, өзге бағыттардың діни негізділігін жоққа шығаруы діни дереккөздердің өзінен тікелей туындайтын бұлжымас қорытынды емес, белгілі бір түсіндіру тәсілі мен идеологиялық ұстанымның көрінісі ретінде қарастырылуы керек.
Сауд Арабиясы үкіметі салафизмнің әртүрлі түсіндірмелерін өзінің саяси мүдделеріне, ішкі және сыртқы саясатына, сондай-ақ өзгеріп отыратын тарихи жағдайларға сәйкес пайдаланып келді. Бұл үдерісте мемлекет ресми діни дискурстың белгілі бір бағыттарын қолдап, саяси тұрақтылыққа немесе билік мүдделеріне қауіп төндіреді деп есептеген діни-саяси ағымдарға қарсы шаралар қолданды. Мадхали салафизмі осы саясаттың мысалы ретінде қарастырылады: оның билеушіге бағынуды және саяси тұрақтылықты сақтауды баса көрсететін ұстанымдары Сауд Арабиясының ресми діни дискурсына бірқатар мәселелер бойынша сәйкес келеді. Осы тұрғыдан алғанда, мемлекетке қолайлы салафилік түсіндірмелердің қолдау табуы діни ұстанымдардың саяси мақсаттарға сәйкес іріктелуі мен бейімделуі мәселесін көтереді. Сауд Арабиясының ресми салафилік дискурсында тәкфир, яғни мұсылманды кәпір деп жариялау, сондай-ақ бидғат пен діни жаңашылдыққа қатысты айыптаулардың қолданылуы діни өлшемдермен қатар саяси жағдайларға да тәуелді болуы мүмкін. Мұны жиһадшыл салафилік ағымдармен салыстыру арқылы байқауға болады. Бұл ағымдардың кейбір өкілдері Сауд Арабиясы мемлекетінің құрылу кезеңінде Сауд әулеті мен уаххабилік ғұламалар қолданған діни дәлелдерге ұқсас уәждерді пайдаланып, қазіргі Сауд үкіметін ислам талаптарына сай әрекет етпейді деп айыптайды. Олардың кейбірі осы негізде билікті кәпір деп жариялауға дейін барады. Алайда тарихи уаххабилік дискурс пен қазіргі жиһадшыл идеологиялардың арасында белгілі бір ұқсастықтар болғанымен, олардың мақсаттары, саяси ұстанымдары мен діни тұжырымдарын барлығы бірдей деп қарастыруға болмайды.
Салафилік топтар арасындағы келіспеушіліктер мен бөлінулер, сондай-ақ ресми Сауд салафизмінің саяси жағдайларға қарай өзгеруі діни ұғымдарды түсіндіру мен қолданудың күрделі сипатын көрсетеді. Бір кезеңде белгілі бір мұсылман топтары діни тұрғыдан адасқан немесе исламнан шыққан деп айыпталса, басқа жағдайда олар ортақ мүдделер негізінде ынтымақтастық орнатуға болатын мұсылман бауырлар ретінде қабылдануы мүмкін. Мұндай өзгерістер діни үкімдердің мазмұны мен қолданылу аясына саяси жағдайлардың ықпал етуі мүмкін екенін аңғартады. Дегенмен, бұдан барлық діни үкімдердің негізсіз немесе тек саяси есепке сүйеніп шығарылатыны туралы біржақты қорытынды жасауға болмайды. Сауд Арабиясындағы салафилік дискурстың тарихи өзгерістерін дін мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастың эволюциясы арқылы да түсіндіруге болады. Ресми діни мекемелердің басқа мұсылман қауымдастықтарына деген көзқарасы әр кезеңдегі ішкі саяси ахуалға, аймақтық бәсекелестікке және халықаралық жағдайға байланысты өзгеріп отырды. Белгілі бір кезеңде діни-саяси ынтымақтастыққа тартылған топтар кейіннен мемлекет үшін қауіп ретінде қарастырылуы мүмкін еді. Мұндай жағдайлар ресми діни дискурстың саяси билікпен тығыз байланысын және оның өзгермелі сипатын айқындайды.
Мәселен, Ауғанстандағы кеңестік әскерлерге қарсы жиһад кезеңінде Сауд Арабиясы ауған моджахедтеріне қолдау көрсетті. Алайда кейіннен жиһадшыл желілердің бір бөлігі Сауд Арабиясы билігіне қарсы бағыт алып, қауіпсіздікке қатер төндіретін күштер ретінде қарастырыла бастады. Сол сияқты, «Сахва» қозғалысының кейбір өкілдері белгілі бір кезеңдерде исламдық білім беру мен қоғамдық өмірде ықпалды рөл атқарғанымен, кейіннен олардың бірқатары саяси талаптары мен билікке қатысты сындары үшін қысымға ұшырады. Бұл өзгерістер мемлекет пен діни-саяси қозғалыстар арасындағы қатынастардың тұрақты емес екенін көрсетеді.
Сонымен қатар Сауд Арабиясы билігінің саяси исламға, әсіресе Мұсылман бауырлар қозғалысына қатысты ұстанымы да уақыт өте өзгеріп отырды. Мұсылман бауырлар дінді саяси мақсаттарға пайдаланады деп сынаған Сауд Арабиясының өзі де ресми діни институттар мен ғұламалардың беделін мемлекеттік саясатты негіздеу және қоғамдық қолдауды нығайту мақсатында қолданды деген пікірлер бар. Бұл жерде негізгі мәселе діннің саясатта қолданылуының өзін ғана емес, діни беделдің кімнің қолында екендігін, оның қандай институттар арқылы қалыптасатынын және діни тұжырымдардың саяси шешімдерге қалай ықпал ететінін зерттеу болып табылады.
Осылайша, Сауд Арабиясындағы салафизмнің дамуын діни идеялар мен саяси биліктің өзара ықпалдастығы тұрғысынан қарастырған жөн. Ресми салафилік дискурстың өзгеруі, әртүрлі діни-саяси топтарға қатысты ұстанымдардың ауысуы және діни айыптаулардың саяси контексте қолданылуы исламдық діни дәстүрді түсіндірудің бір ғана өзгермейтін нұсқасы жоқ екенін көрсетеді. Сондықтан тәкфир, бидғат және діни жаңашылдық мәселелерін зерттегенде олардың классикалық ислам құқықтануындағы негіздерін, тарихи қолданылу жағдайларын және қазіргі саяси дискурстағы қызметін өзара байланыстыра талдау қажет.
Сауд Арабиясындағы салафизмнің өзгеруін екі негізгі үдеріс арқылы түсіндіруге болады. Біріншіден, ресми салафилік дискурс Эр-Риядтың саяси шешімдері мен мемлекеттік мүдделеріне сәйкес бейімделіп отырды. Екіншіден, мемлекеттік басқару жүйесіндегі салафизмнің институционалдық және идеологиялық ықпалы уақыт өте келе әлсіреді. Бұл үрдіс тақ мұрагері Мұхаммед бин Салман бастаған саяси және әлеуметтік реформалар кезеңінде айқын көрінді. Аталған өзгерістер діннің мемлекеттік саясатты негіздеудегі дәстүрлі рөлінің қайта қарастырылып жатқанын көрсетеді. Біздің зерттеуіміз Сауд Арабиясындағы діни ғұламалардың мемлекеттік саясатты қалыптастыруға ықпалы шектеулі екенін көрсетеді. Бұл жағдайда ықпалдың бағыты көбіне саясаттан діни салаға қарай жүреді: пәтуалардың мазмұны мен қолданылуына мемлекеттік саясат пен саяси жағдайлар әсер етуі мүмкін. Ал ресми діни мекемелердің өкілдері саяси шешімдер қабылдауды үкіметтің құзыретіне қалдырып, мемлекеттік басшылықтың саяси мәселелерді өздерінен жақсырақ білетінін алға тартады. Осы тұрғыдан алғанда, діни ғұламалардың рөлі дербес саяси бағыт қалыптастырудан гөрі, билік қабылдаған шешімдерге діни түсіндірме беру және олардың заңдылығын негіздеу қызметімен көбірек байланысты болуы мүмкін.
Мұхаммед бин Салманның басшылығымен жүзеге асырылып жатқан өзгерістер Сауд Арабиясының мемлекеттік легитимділікті салафилік дискурс пен діни пәтуалар арқылы қамтамасыз етуге негізделген дәстүрлі үлгісінен біршама алшақтап келе жатқанын аңғартады. Бұл үдеріс аясында діни ғұламалардың қоғамдық-саяси өмірдегі ықпалын шектеу, мемлекеттік шешімдер қабылдауда зайырлы басқару тетіктерінің маңызын арттыру және әлеуметтік реформаларды діни мекемелердің бақылауынан ішінара шығару үрдістері байқалады. Дегенмен, мұны Сауд Арабиясы салафизмнен немесе исламдық легитимділік қағидаттарынан толығымен бас тартты деп түсіндіруге болмайды. Керісінше, мемлекет діни дәстүрді пайдалану тәсілдерін өзгертіп, оның мемлекеттік басқару жүйесіндегі орнын қайта айқындап жатқан болуы мүмкін.
Сауд Арабиясы билігінің салафизмге қатысты саясатының алдағы бағытын бағалағанда, оның діни дәстүрден толықтай бас тартуынан гөрі, өзіне қолайлы діни түсіндірмелерді іріктеп пайдалануын ескерген жөн. Осы тұрғыдан алғанда, билеушіге бағынуды, саяси тұрақтылықты сақтауды және билікке қарсы шығуға қарсылықты баса көрсететін мадхали салафизмі мемлекеттік мүдделермен үйлесетін діни бағыттардың бірі ретінде қарастырылуы мүмкін. Мұндай бағытты қолдау немесе оған белгілі бір дәрежеде кеңістік беру билікке ішкі саяси тұрақтылықты негіздеуге, халықаралық деңгейдегі сын-қатерлерге жауап беруге және басқа исламдық қозғалыстармен идеологиялық бәсекелестік жүргізуге мүмкіндік беруі ықтимал.
Қорытындылайтын болсақ, мадхали салафизмінің ресми салафилік дискурстағы орны өзгеріссіз қалады деп кесіп айтуға болмайды. Оның мемлекеттік саясаттағы маңызы нақты саяси жағдайларға, биліктің идеологиялық басымдықтарына және діни институттардың қоғамдық ықпалына қарай өзгеруі мүмкін. Сондықтан Сауд Арабиясының қазіргі діни саясатын салафизмді толығымен қабылдау немесе одан толық бас тарту тұрғысынан емес, діни беделді мемлекеттік мүдделерге сәйкес қайта ұйымдастыру үдерісі ретінде қарастырған орынды.
Исатай БЕРДАЛИЕВ,
«Qamqor-Astana» қорының теолог маманы, Phd
