Дін – адамзат тарихында маңызды орын алатын рухани құндылықтардың бірі. Ол адамды адамгершілікке, мейірімділікке, адалдыққа және жақсылық жасауға үндейді. Көптеген адамдар діннен өмірлік бағыт-бағдар, рухани тыныштық пен үміт табады.
Алайда қазіргі қоғамда дінді жеке мүддесіне пайдаланатын адамдардың кездесуі алаңдаушылық туғызады. Олар адамның сенімін, діни білімі мен өмірлік тәжірибесінің жеткіліксіздігін пайдаланып, өз пікірін таңуға немесе белгілі бір әрекеттерге итермелеуге тырысуы мүмкін. Мұндай әрекеттер діни манипуляция деп аталады.
Бүгінгі ақпараттық қоғамда діни манипуляция мәселесі ерекше өзекті. Әсіресе әлеуметтік желілер арқылы әртүрлі діни мазмұндағы ақпараттардың жылдам таралуы адамдардан мұқият болуды талап етеді. Осындай жағдайда сыни ойлау қабілетін дамыту және ақпаратты дұрыс бағалай білу маңызды.
Діни манипуляция дегеніміз не?
Діни манипуляция – адамның діни сенімін, сезімін немесе діни білімінің жеткіліксіздігін пайдаланып, оның ойы мен әрекетіне жасырын түрде ықпал ету. Мұндай жағдайда адам белгілі бір шешімді өз еркімен қабылдап отырғандай көрінгенімен, шын мәнінде оған қорқыныш, кінә сезімі, жалған ақпарат немесе психологиялық қысым әсер етуі мүмкін.
Діни манипуляцияның әртүрлі көріністері бар. Мысалы, кейбір адамдар өз пікірін абсолютті ақиқат ретінде көрсетіп, өзгелердің сұрақ қоюына немесе күмәндануына жол бермейді. Басқалары адамдарды қорқыту, қоғамнан оқшаулау немесе жақындарынан алыстату арқылы өз ықпалын күшейтуге тырысады. Сонымен қатар діни ұғымдарды бұрмалап түсіндіру, жалған ақпарат тарату және адамның сенімін жеке пайдасына пайдалану да осы құбылыстың белгілеріне жатады.
Дегенмен кез келген діни пікірдің өзгеше болуы немесе адамның белгілі бір діни ұстанымды қолдауы манипуляцияны білдірмейді. Ең бастысы – адамның еркін таңдау құқығының сақталуы, ақпараттың шынайылығы және өзге адамдардың пікіріне құрметпен қарау.
Діни манипуляцияның қоғамға әсері
Діни манипуляция тек жеке адамның өміріне ғана емес, тұтас қоғамға да кері әсер етуі мүмкін. Егер адам діни ақпаратты тексермей қабылдап, басқа көзқарастарды бірден теріске шығарса, оның дүниетанымы біржақты қалыптасуы ықтимал. Бұл өз кезегінде отбасындағы түсініспеушілікке, адамдар арасындағы сенімсіздікке және қоғамдық келіспеушіліктерге әкелуі мүмкін.
Әсіресе жастардың бұл мәселеге қатысты ақпараттық қорғанысы маңызды. Жас адам өмірлік тәжірибесін жинақтап, өзіндік көзқарасын қалыптастыру барысында түрлі ақпараттың ықпалына түсуі мүмкін. Әлеуметтік желілердегі әсерлі бейнероликтер, дәлелсіз мәлімдемелер немесе өзін діни білімнің жалғыз иесі ретінде көрсететін адамдар жастардың пікіріне ықпал етуі ықтимал.
Мұндай жағдайда мәселені тек дінмен байланыстыру дұрыс емес. Негізгі қауіп – адамның сенімін теріс пайдалану, еркін ойлауына кедергі келтіру және оны саналы шешім қабылдау мүмкіндігінен айыру. Сондықтан қоғамда діни сауаттылықты арттырумен қатар, ақпараттық мәдениет пен өзара құрметті дамыту қажет.
Сыни ойлау – манипуляциядан қорғанудың маңызды құралы
Сыни ойлау дегеніміз – кез келген ақпаратты бірден қабылдамай, оны талдау, дәлелдерін бағалау және негізделген қорытынды жасау қабілеті. Сыни ойлайтын адам ақпараттың қайдан алынғанына, оны кім таратқанына және қандай мақсат көзделгеніне назар аударады.
Мысалы, әлеуметтік желіде діни мазмұндағы бейнеролик кездессе, оны бірден шындық деп қабылдаудың қажеті жоқ. Алдымен автордың кім екенін, келтірілген дәлелдердің сенімділігін және ақпараттың басқа беделді дереккөздерде расталғанын тексерген жөн. Егер материал адамды қорқытуға, өзгелерді жек көруге немесе асығыс шешім қабылдауға итермелесе, оған ерекше сақтықпен қарау керек.
Сыни ойлау адамның діни сеніміне қарсы бағытталмайды. Керісінше, ол адамның өз ұстанымын саналы түрде түсінуіне, жалған ақпараттан қорғануына және өзге адамдардың құқығын құрметтеуіне көмектеседі. Сұрақ қою, дәлел іздеу және мәселені жан-жақты қарастыру – сауатты әрі жауапты көзқарастың белгілері.
Сонымен қатар діни мәселелер бойынша ақпарат іздегенде сенімді мамандарға, тиісті білім беру ұйымдарына және тексерілген дереккөздерге жүгіну маңызды. Бір ғана адамның сөзіне сүйеніп, күрделі мәселелер бойынша түпкілікті қорытынды жасауға асықпаған дұрыс.
Діни сауаттылық пен сыни ойлауды дамыту жолдары
Діни манипуляцияның алдын алу үшін бірнеше бағытқа назар аудару қажет.
Біріншіден, діни сауаттылықты арттыру маңызды. Адам дін туралы негізгі түсініктерді біліп, діни ұғымдардың қалай қолданылатынын түсінген сайын жалған ақпаратты ажырату мүмкіндігі артады.
Екіншіден, ақпараттық сауаттылықты дамыту керек. Қазіргі уақытта кез келген адам әлеуметтік желі арқылы ақпарат тарата алады. Сондықтан жарияланған мәліметтің шынайылығын тексеру және күмәнді ақпаратты өзгелерге таратпау – әр адамның жауапкершілігі.
Үшіншіден, отбасындағы және білім беру мекемелеріндегі ашық әңгімелесудің маңызы зор. Жастар діни тақырыптарға қатысты сұрақтарын еркін қойып, сенімді жауап ала алуы керек. Егер адам өз сұрағына түсінікті жауап таппаса, ол күмәнді ақпарат көздеріне жүгінуі мүмкін. Сол себепті тыйым салумен ғана шектелмей, түсіндіру мен пікір алмасуға мүмкіндік берген дұрыс.
Төртіншіден, қоғамда төзімділік пен өзара құрмет қалыптасуы қажет. Адамдардың діни көзқарастары әртүрлі болуы мүмкін, бірақ бұл олардың бір-біріне қысым көрсетуіне немесе құқықтарын шектеуіне негіз болмауы тиіс. Сыни ойлау өзгенің пікірін жоққа шығару емес, оны дәлелдер арқылы бағалап, саналы шешім қабылдау мәдениеті екенін түсіну маңызд
Қорыта айтқанда, діни манипуляция – адамның сенімі мен рухани қажеттіліктерін теріс пайдалануға негізделген күрделі әлеуметтік мәселе. Оның алдын алу үшін діни сауаттылықты арттыру жеткіліксіз, сонымен бірге әр адамның сыни ойлау, ақпаратты тексеру және өз бетінше шешім қабылдау қабілетін дамыту қажет.Дін адамның рухани дамуына, адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға және қоғамдағы ізгі қарым-қатынастарды нығайтуға ықпал ете алады. Алайда кез келген сенім адамның еркіндігіне, ар-намысына және өзге адамдарға құрметпен қарауына қайшы келмеуі керек.Менің ойымша, қазіргі қоғам үшін ең маңызды міндеттердің бірі – адамдарды дайын пікірді қабылдауға емес, ақпаратты түсініп, оның мәнін саралауға үйрету. Өйткені сыни ойлай алатын, діни сауатты және жауапкершілігі жоғары адам жалған ақпараттың ықпалына аз түседі. Ал осындай қасиеттері қалыптасқан азаматтардан тұратын қоғамда өзара сенім, тұрақтылық пен татулықтың нығаюына мүмкіндік артады.
Әлия ЖАКЕЕВА,
«Ақтөбе ішкі саясат бөлімі» ММ
«Дін мәселелері және қоғаммен байланыс жөніндегі орталығы» КММ тоелогы
