Кейінгі жылдары Омбудсмен институтының қызмет ауқымы едәуір кеңейгені белгілі. Айталық, азаматтардың өтініштерін қарау, бақылауындағы мекемелерге мониторинг жүргізу, құқықтық ағарту, халықаралық ынтымақтастық пен сараптамалық жұмыс жаңа деңгейге көтерілді. Енді ұлттық құқық қорғау институтының алдында цифрлық өзгерістерге бейімделу, жастардың, әйелдердің, өзге де топтардың құқықтарын қорғауға қатысты жаңа міндеттер тұр. Осы орайда аталған институт жұмысының алдағы басым бағыттары мен жаңа кезеңдегі міндеттері туралы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур ЛАСТАЕВПЕН әңгімелескен едік.
– Артур Ермекұлы, алдағы кезеңде қандай міндеттерге басымдық бересіз? Омбудсмен институтының қызметінде өзгерістер болуы мүмкін бе?
– Бұл қызметке қайта тағайындалуымды ең алдымен үлкен жауапкершілік әрі Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың маған артқан сенімі деп қабылдаймын. Артылған сенімді нақты іспен ақтау керек. Бірден айта кетейін, Омбудсмен институтының басты бағдары өзгермейді. Оның өзегінде адам, оның құқықтары мен бостандықтары, заңды мүдделері, олар бұзылған жағдайда қорғау мүмкіндігі сияқты басымдықтар қала береді.
Бүгінде жұмысымызды одан әрі дамытуға жақсы негіз бар. Кейінгі жылдары Омбудсмен қызметін жекелеген шағымдарды қараумен ғана шектемейтін жүйе қалыптасты. Ол құқықтық талдауды, жабық мекемелерге баруды, мемлекеттік органдармен, азаматтық қоғаммен байланысты, құқықтық ағарту, сараптамалық және халықаралық жұмыстарды қамтитын кешенді тетікке айналды.
Тек осы жылдың бірінші жартысында Омбудсмен мен оның өңірлік өкілдеріне 4 891 өтініш түсті. Бұл былтырғы осы кезеңмен салыстырғанда 11,6 пайызға көп. Шағымдарды қарау кезінде 47 лауазымды тұлға тәртіптік, 5 адам әкімшілік жауапкершілікке тартылды. 6 қылмыстық іс тіркеліп, мемлекеттік органдарға 125 ұсыным жолданды. Мұның бәрі азаматтармен кері байланыстың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Ендігі міндет – осы жүйенің тиімділігін одан әрі арттыру. Құқық бұзылғаннан кейін ғана әрекет ету жеткіліксіз, оның алдын алу да маңызды. Сондықтан өтініштерді қарау сапасына, ұсынымдардың орындалуына, құқықтық көмектің қолжетімділігін кеңейту мен институттың өңірлердегі жұмысын күшейтуге ерекше көңіл бөлеміз.
Мықты Омбудсмен институтының жұмысын шағымның көптігімен бағалауға болмайды. Керісінше, оның қызметінің нәтижесінде құқық бұзу фактілері біртіндеп азаюға тиіс. Азамат өз құқығын жақсы біліп, қажет болған жағдайда оны қорғау мақсатында қайда жүгіну керегін түсінуі керек.
– Ел өміріндегі маңызды оқиғаның бірі – жаңа Конституцияның қабылдануы. Оның нормалары адам құқықтарының қорғалуына әрі омбудсмен жұмысына қалай әсер етеді?
– Жаңа Конституциямыздың қабылдануын ел тарихындағы адамға бағдарланған мемлекет құрудың маңызды кезеңі деп бағалауға болады. Біз үшін адам құқықтары мен бостандықтарының ең жоғары құндылық ретінде қарастырылып, конституциялық кепілдіктердің одан әрі күшейтілуі аса маңызды. Бұл жай ғана заң тіліндегі тұжырымдар болып қалмауға тиіс. Олардың шынайы мәні адам нақты өмірде белгілі бір жағдаймен бетпе-бет келгенде көрінуі керек. Мысалы, медициналық көмек алғанда, сотта өз құқығын қорғағанда, мемлекеттік органдарға жүгінгенде, цифрлық қызметтерді пайдаланғанда немесе еңбек және әлеуметтік қорғау саласында өз мүддесін қорғағанда Ата заңның адамға деген қамқорлығы сезілуге тиіс.
Конституция ережелерінің әр азаматқа түсінікті болуы да өте маңызды. Адам өз құқығын біліп, оны пайдалана алған кезде ғана конституциялық нормалар нақты мәнге ие болады. Құқықтық ағарту алдағы уақытта да стратегиялық бағытымыздың бірі болып қала бермек. Түптеп келгенде, жаңа конституциялық құрылым адам құқықтарын құрметтеу мемлекеттік институттардың міндеті ғана емес, күнделікті өмір мәдениетінің табиғи бөлігіне айналған қоғам құруға жол ашады.
– Цифрландыру қазіргі қоғамның басты үрдістерінің біріне айналды. Жалпы, бұл үдеріс адам құқықтарына қатысты жаңа сын-қатер туғызуы мүмкін бе? Омбудсмен институты бұл бағытта не істемек?
– Негізі цифрлық трансформацияға үрке қараудың қажеті жоқ. Ол адамға үлкен мүмкіндік береді. Мемлекеттік қызметтерге, білім мен ақпаратқа қол жеткізуді жеңілдетіп, адамдар арасындағы байланысты жеделдетеді. Бірақ сонымен бірге дербес деректерді қорғау, кибербуллинг, зорлық-зомбылық пен кемсітудің цифрлық түрлері, сондай-ақ жасанды интеллектіні қолдануға байланысты жаңа тәуекелдер де туындап отыр.
Бұл ретте ұстанымымыз айқын. Технология адам мүмкіндігін кеңейтуге тиіс, оған жаңа кедергілер туғызбауы керек. Сондықтан цифрлық орта құқықтарды қорғаудың тиімді тетіктерімен қатар дамуға тиіс. Елімізде бұған қажетті маңызды құқықтық негіз қалыптасты. Дербес деректерді қорғау құқығы Конституцияда бекітілді, Цифрлық кодекс пен жасанды интеллект саласындағы заңнама қабылданды. Бұл нормалар жаңа технологияларды жауапкершілікпен пайдаланудың негізін қалап отыр.
Енді осы заңдардың іс жүзінде қалай жұмыс істейтініне көбірек назар аударуымыз қажет. Олар адамдар күнделікті өмірде кездесетін нақты сұрақтарға жауап бергені жөн. Мәселен, азамат өзінің дербес деректері қалай қорғалатынын, цифрлық құқығы бұзылған жағдайда қайда жүгінетінін, цифрлық ортадағы заңсыз әрекеттерге қалай шағымдануға болатынын білуге тиіс.
Балалар мен жастарды қорғау – ерекше маңызды бағыт. Жас буын цифрлық технологияларды ең белсенді қолданатындықтан олардың цифрлық сауатымен қатар құқықтық сауатын да арттыру қажет. Бұл бағытта оң тәжірибеміз бар. Соның бірі – Уәкіл жанындағы «Еркіндік рухы» жастар құқықтары жөніндегі комиссиясының жұмысы. Тек биылдың өзінде мемлекеттік органдармен бірлесіп, 108 мыңнан астам адамды қамтыған 241 құқықтық түсіндіру іс-шарасы өткізілді. Мұндай жобалардың ауқымын кеңейтіп, оларды құқық қорғау жұмысының тұрақты бөлігіне айналдыруға күш саламыз. Адам өз құқығы мен жауапкершілігін неғұрлым ерте түсінсе, азаматтық қоғам да соғұрлым кемелдене түседі.
– Омбудсмен институты жабық мекемелердегі адамдардың құқықтарын қорғауға әрі азаптауға қарсы күреске де ерекше көңіл бөлетінін білеміз. Бұл бағытта алда атқарылатын жұмыс жайын айтып өтсеңіз.
– Бұл біз үшін аса маңызды бағыт болып қала береді. Адам қылмыстық-атқару жүйесі мекемесінде, уақытша ұстау орнында, мәжбүрлеп емдеу ұйымында немесе тиісті мониторинг жүргізілетін басқа мекемеде отырғаны үшін негізгі құқықтарынан айрылмауға тиіс.
Ұлттық алдын алу тетігі – осы жұмыстың маңызды бөлігі. Оның қатысушылары қоғамнан оқшаулау мен бас бостандығынан айыру орындарына, мәжбүрлеп емдеу ұйымдарына, сондай-ақ арнаулы әлеуметтік қызмет көрсететін мекемелерге алдын ала бару жұмысын жүргізеді. Соның қорытындысы бойынша мемлекеттік органдарға тиісті ұсынымдар беріледі.
Осы жылдың бірінші жартысында Омбудсмен мен оның өңірлік өкілдері қарауындағы мекемелерге 3 238 рет барды. Нәтижесінде, 5 919 ұсыным жолданып, лауазымды тұлғалар түрлі жауапкершілікке тартылды. Біз үшін алдын алу жұмысының тек кемшіліктерді тіркеумен шектелмеуі маңызды. Түпкі мақсат – жағдайды жүйелі түрде жақсартып, алдағы уақытта құқық бұзуға жол бермеу. Сондықтан жинақталған материалдар негізінде баяндамалар әзірлеуге, сараптамалық жұмысты күшейтуге, мемлекеттік органдармен тұрақты диалог орнатуға көп мән береміз.
Сонымен қатар халықаралық тәжірибені зерделеп, үздік үлгілерді ұлттық жағдайға бейімдеу жұмысын жалғастырамыз. Бұл ретте еліміздің халықаралық міндеттемелері бар. Мақсатымыз – сол міндеттемелердің іс жүзінде дәйекті орындалуын қамтамасыз ету.
– Артур Ермекұлы, жалпы алғанда, алдағы жылдары еліміздегі құқық қорғау жүйесінің дамуын қалай елестетесіз? Омбудсмен институтынан нақты нәтиже күтіп отырған азаматтарға не айтар едіңіз?
– Болашаққа оптимизммен қараймын. Елімізде адам құқықтарын қорғау жүйесін одан әрі нығайтуға қажетті институттар мен құқықтық тетіктер бар. Енді олардың жұмыс сапасын дәйекті түрде арттырып, қолданыстағы нормалардың іс жүзінде тиімді орындалуына күш салуымыз керек.
Мен үшін Омбудсмен институтының әрдайым адамға ашық әрі қолжетімді болуы маңызды. Өңірлердегі жұмысымызды күшейтіп, азаматтарды жеке қабылдауды, өтініштермен жұмысты, құқықтық ағартуды белсенді түрде жалғастырамыз. Осы жылдың бірінші жартысында 162 азаматты жеке қабылдадым. Өңірлік өкілдер 1,3 мыңға жуық адамды, ал Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталық қызметкерлері тағы 48 азаматты қабылдады.
Сонымен бірге жүйелі мәселелерді шешуде нақты нәтижеге қол жеткізуіміз керек. Егер бір адамның өтінішінен мәселенің жалғыз оған емес, азаматтардың тұтас бір тобына қатысты екені байқалса, заңнама мен құқық қолдану тәжірибесін талдап, нақты шешімдер ұсыну қажет. Сондықтан сараптамалық бағытты күшейтеміз. Омбудсмен жанында күрделі мәселелерді талқылауға мамандарды тартуға мүмкіндік беретін консультативтік және сараптамалық алаңдар жұмыс істейді.
Тағы бір маңызды бағыт – халықаралық ынтымақтастық. Еліміз адам құқықтары саласындағы халықаралық шарттарға қатысушы мемлекет, ал Омбудсмен институты БҰҰ, ЕҚЫҰ және басқа да халықаралық ұйымдармен байланыс орнатқан. Мұндай тәжірибе алмасу қол жеткізген нәтижелерімізді бағалауға әрі қай бағытта әлі де жұмыс істеу керегін түсінуге мүмкіндік береді.
Ал азаматтарға айтарым, адамның өтініші – мемлекеттік органға жолданған жай ғана арыз емес. Ол жергілікті жердегі нақты ахуалды көруге, жүйенің қай тұста дұрыс жұмыс істемей тұрғанын анықтауға және оны түзетуге мүмкіндік береді. Сондықтан азаматтарды өз құқықтарын белсенді пайдалануға, мәселемен жалғыз бетпе-бет қалмауға әрі құқығы бұзылды деп есептесе, оны қорғау үшін тиісті органдарға жүгінуге шақырамын.
Жаңа саяси кезеңдегі мақсатымыз – адам құқықтарын қорғауды барынша қолжетімді, кәсіби әрі нәтижелі ету. Мемлекеттік институттар құқық бұзуға тек жауап беріп қана қоймай, оның алдын алуға тиіс. Әр адам өзінің құқықтары Конституциямен, заңдармен, нақты жұмыс істейтін құқық қорғау тетіктерімен қорғалатынын сезінуі керек.
Ең бастысы, адам құқықтары абстрактілі ұғым болып қалмауға тиіс. Ол әр адамның күнделікті өмірінен, қауіпсіздігі мен әл-ауқатынан, жалпы өмір сапасынан көрінуі қажет. Омбудсмен институтының алдағы жұмысын да осы түсінік негізінде құрамыз.
– Әңгімеңізге рахмет.
Әңгімелескен –
Жасұлан БАҚЫТБЕК
