Күн сайын әлеуметтік желіден талай ақпарат оқып, түрлі бейнежазба көреміз. Бір жазба ой салады, енді бірі көңілге күдік ұялатады. Сол ақпараттың арасында әділдік пен жанашырлықты сөз етіп, адамды өшпенділікке жетелейтіндері де кездеседі. Сырттай қарағанда бәрі орынды айтылғандай көрінуі мүмкін. Алайда сөздің әдемілігі оның артындағы ниеттің де адал екенін білдірмейді.
Радикалды насихат бірден таныла қоймайды. Кейде ол бейтаныс адамның жылы сөзінен, қолдау білдірген хабарламасынан басталады. Адам өзін түсінетін орта тапқандай сезінеді. Бірақ уақыт өте әңгіме өзгеріп, қоғамдағы қиындықтың бәріне белгілі бір адамдарды кінәлау басталуы мүмкін. Сенімге кіріп алған адамның сөзіне күмән келтіру де қиындай түседі. Сондықтан алғашқы жақсы әсерге ғана сүйеніп, кез келген пікірді қабылдай беруге болмайды.
Ең алдымен, өзгелерге өшпенділік тудыратын сөздерге мән берген жөн. «Біз ғана дұрыс жолдамыз», «Басқалардың бәрі адасқан» деген ұстаным адамдардың арасына сызат түсіреді. Адамдарды ұлтына немесе діни сеніміне бола кемсіту де осыған жатады. Ал күш қолдануды ақтап, жазықсыз жандарға жасалған шабуылды әділдік жолында күрес деп ерлікке балау – қауіпті насихаттың анық белгісі.
Бұл жерде дінге қызығу мен радикалды көзқарасты шатастырмау керек. Құлшылық жасау, діни сауатын арттыру немесе қоғамдағы кемшілікті сынау адамның қауіпті жолға түскенін білдірмейді. Мәселе оның сыртқы келбетінде де, сенімінде де емес. Маңыздысы – айтылған сөздің адамды неге үндейтіні, өзгенің өмірі мен қадір-қасиетіне қалай қарайтыны.
Кейбір жазбалар адамның ашуын қоздырып, ренішін үдетеді. Авторы оқиғаның бір үзігін ғана көрсетіп, «Мұны көріп қалай үнсіз отырасың?» деп асықтырады. Мұндайда сабыр сақтаған жөн. Бейне қашан, қайда түсірілді? Оны кім жариялады? Оқиғаның толық нұсқасы бар ма? Осы сұрақтарға жауап іздемей тұрып, әсерлі көрінген жазбаны бөлісу жаңсақ пікірдің таралуына жол ашуы мүмкін.
Жақындардан алыстатуға ұмтылу да назардан тыс қалмауы керек. «Басқаларды тыңдама», «Тек бізге сен» немесе «Оларға сенбе, өйткені олардың сөзі жүрегіңе күмән ұялатады» деген талаптардың артында адамның ойын шектеу ниеті жатуы мүмкін. Сұрақ қойғаны үшін кінәлау, өзге пікірді тыңдатпау, топтан шығамын деген адамды қорқыту — қамқорлықтың белгісі емес. Жабық чаттың өзі қауіпті саналмайды. Оның ішінде не айтылып, қатысушыға қандай қысым жасалып жатқаны маңызды.
Күмән туған кезде асығыс шешім қабылдамаған дұрыс. Сенімді адаммен ақылдасып, діни мәселелер бойынша білікті дінтанушыдан немесе теологтан кеңес алған жөн. Бейтаныс біреудің ықпалымен жеке мәлімет жіберу, ақша аудару, түсініксіз тапсырманы орындау қауіпті жағдайға ұрындыруы мүмкін.
Өшпенділікке немесе зорлыққа шақыратын материалды «басқалар да көрсін» деп қайта жариялау оның таралуына жол ашады. Мұндай жазбаға әлеуметтік желі арқылы шағым беріп, қажет болса парақшаны бұғаттаған дұрыс. Ал нақты қоқан-лоқы не шабуыл қаупі байқалса, сілтемесі мен жарияланған уақытын белгілеп, құқық қорғау органдарына хабарлау қажет.
Жастарды мұндай ықпалдан қорғауда үйдегі ашық әңгіменің орны бөлек. Баланың кіммен сөйлесетінін, нені көріп жүргенін айыптамай сұрай білу керек. Ол күмәнді хабарлама алса, ата-анасынан ұрыс естимін деп қорықпай, көмек сұрай алсын. Кейде дер кезінде айтылған жылы сөз бен байыпты әңгіме баланы теріс ықпалдан сақтауға көмектеседі.
Әлеуметтік желідегі әр сөздің соңынан еру міндет емес. Ойлануға, сұрақ қоюға, келіспеуге әркімнің құқығы бар. Ақпаратты тексеріп, әр пікірді ой елегінен өткізу алдамшы сөзге ермеуге көмектеседі. Адамды өзгеге өшіктіріп, жақынынан бездіретін үндеудің түбінде жақсылық жатпайтынын ұмытпаған жөн. «Сақтансаң, сақтайды», дейді дана халқымыз. Сондықтан желідегі ақпаратқа байыппен қарап, өзімізді де, жақындарымызды да теріс ықпалдан сақтай білейік.
А.БОЛАТ,
Киберқауіпсіздік және қарсынасихат
бөлімінің SMM маман-теологы,
Жетісу облысы
