XXI ғасырда адамзаттың дамуына серпін берген басты жетістіктің бірі – жасанды интеллект (ЖИ). Бұл технология ғылым, медицина, өндіріс, білім беру сияқты көптеген саланы түбегейлі өзгертіп, өмірімізді жеңілдетуге зор мүмкіндік береді.
Дегенмен, ЖИ-дің дамуы дін саласында әртүрлі пікірлер мен қайшылықтарды туындатуда. Себебі дін – адамның рухани әлемін, құндылықтарын, моральдық және этикалық өлшемдерін қалыптастыратын күш болса, жасанды интеллект – логика мен алгоритмдерге негізделген технологиялық жүйе. Осы тұрғыдан олардың үйлесімділігі мен қайшылықтары туралы мәселелер туындайды.
Жасанды интеллект қазіргі кезде дін саласында да кеңінен қолданылуда. Бұл технология діни мәтіндерді автоматты түрде талдау және аудару, намаз уақыты мен дұға оқылу тәртібі жайлы ақпарат беру, діни білімді онлайн жеткізу, уағыздарды цифрландыру сияқты жұмыстарда тиімді пайдаланылады. Мысалы, Құран немесе Інжіл мәтіндерінің сандық нұсқаларына талдау жасап, дінге қатысты сұрақтарға жауап беру немесе діни рәсімдерді ұйымдастыруға арналған қосымшалар осыған жатады.
Алайда бұл мүмкіндіктер дін өкілдері мен қоғам арасында әртүрлі қабылданады. Бір топ ЖИ-ді тек көмекші құрал ретінде қарап, оның діни қызметтерді жетілдіруге септігін тигізетініне сенсе, кейбіреулер мұндай технология діни құндылықтарға қауіп төндіруі мүмкін деп алаңдайды. Олар ЖИ-дің адамның сенім мен руханиятқа қатысты нәзік мәселелерін толық түсіне алмауын және діни тәжірибенің табиғатына сәйкес келмеуін сынға алады.
Дін – адамның ішкі сенімі мен жүрегіне әсер ететін рухани құбылыс. Ол тек логикаға немесе сыртқы деректерге емес, адамның өмірлік тәжірибесі мен сезімі және сеніміне негізделеді. Ал жасанды интеллект болса есептеу мен алгоритмдер жүйесі. Ол тек берілген деректер мен программаланған ережелерге сүйенеді, адамның рухани әлемін тереңнен түсіну қабілеті жоқ. Сондықтан ЖИ-дің діни құндылықтарды толық және терең деңгейде ұғынуы мүмкін емес.
Дін моральдық нормаларды Құдайдың әмірі, қасиетті мәтіндер мен сенім арқылы анықтаса, жасанды интеллекттің шешімдері адам жасаған алгоритмдерге негізделеді. Бұл жерде «адам жасаған жүйе Құдайдың әмірін ауыстыра ала ма?» деген күрделі сұрақ туындайды. Сонымен қатар ЖИ моральдық дилеммаларда объективті емес шешім қабылдауы ықтимал, себебі оның негізі адамның субъективті бағдарламалауында жатыр.
Діни тәжірибе – адамның Құдаймен байланысы, жүрек пен сенімге негізделген қасиетті процесс. Кейбір елдерде ЖИ-ді уағыз айтуға, діни рәсімдерді орындауға қолдану байқалады. Бұл, әсіресе, рухани тәжірибенің табиғатына қайшы болуы мүмкін, себебі мұндай рәсімдерді жүрек сезімі мен шынайы сенімсіз атқару рухани мағынаны жояды. Сондықтан ЖИ-дің діни салалардағы қолданылуы шектеулі болуға тиіс.
Жасанды интеллекттің қателіктерге ұрынуы ықтимал. Егер ол діни мәтіндерді қате түсіндірсе немесе жалған ақпарат таратса, бұл адамдардың сеніміне кері әсер етуі мүмкін. Сонымен бірге ЖИ-дің дамуы адамды «жаратушының орнын басуға» ұмтылып жатыр деген көзқарастарды туғызады. Бұл – діни сенім мен адамзаттың өзара қарым-қатынасына терең этикалық сұрақтар әкеледі.
Жасанды интеллект пен дін арасындағы қайшылықтар – қазіргі заманғы технологиялық даму мен ежелгі рухани құндылықтардың қиылысында пайда болған күрделі құбылыс. Бір жағынан, ЖИ дінді насихаттауға, діни білімді таратуға және түсіндіруге тиімді құрал бола алады. Бірақ ол ешқашан рухани тәжірибенің, Құдайға деген шынайы сенімнің орнын баса алмайды.
Сондықтан жасанды интеллектті дін саласында қолданғанда адамзаттың рухани құндылықтары мен моральдық-этикалық принциптерді қорғау басты назарда болуы қажет. Тек осылай ғана технология мен руханият үйлесім таба алады және қоғамға пайдалы болады.
Жасұлан ЖОМАРТҚАНОВ,
«Жетісу облысы дін істері
басқармасының» ММ
«Дін саласындағы мәселелерді
зерттеу және оңалту орталығы» КММ
Оңалту жұмыстарын ұйымдастыру
бөлімінің басшысы
