Әлеуметтік-гуманитарлық зерттеулерде шетелдік және отандық ғалымдар этносаралық және конфессияаралық қатар өмір сүру мәселелерін, төзімділік мәселелерін және дінтану дискурстарының тағдырын белсенді түрде зерттеп келеді.
Тарихи тұрғыдан алғанда, дінтану академиялық пән ретінде посткеңестік кеңістіктегі университеттерде «ғылыми атеизм» деп аталатынның орнына пайда болды. Қолданыстағы идеологияның біржақты қызметінен дінді маңызды мәдени-тарихи құбылыс ретінде бейтарап, объективті және шынайы ғылыми зерттеуге көшу идеясы, адам өмірінде іргелі экзистенциалды және психологиялық рөл атқаратын, теория жүзінде сөзсіз оң.
«Дінтану» терминінің өзі өте кең ауқымды екенінен бастайық. Бұл оған дін әлеуметтануы, дін психологиясы, дін тарихы, дін феноменологиясы және т.б. сияқты әртүрлі зерттеу салаларын қамтуға мүмкіндік береді. Бұл пәндердің иерархиялық орналасуы үшін бірыңғай әдіснамалық негіз болмағандықтан, маңыздылығы жағынан қарама-қайшы талаптар жиі туындайды, бұл пәндерді бірыңғай тұжырымдамалық көрініске біріктіру процесін қиындатады.
Университетте діни дүниетанымды зерттеу деген желеумен оны орынсыз насихаттау да өзінің ниеті мен салдарында кем емес теріс жағы болып табылады. Салыстырмалы дінтану кейде бір діннің екіншісінен артықшылығын көрсетуге айналуы мүмкін, бұл қазіргі өркениетті әлемнің негізінде жатқан төзімділік қағидатына тікелей қайшы келеді.
Ғылым мен діннің көптеген әлеуметтік маңызды мәселелер бойынша ұзаққа созылған қақтығыс тарихы ХХІғасырда жаһандық мәдени дағдарыс жағдайында аяқталуы керек.
Бұл дағдарыстың табиғаты туралы циклдік қайталану, тарихи үлгі немесе бұрын-соңды болмаған оқиға деп санай отырып, ұзақ пікірталас жүргізуге болады, бірақ оның шындығына күмән келтіруге болмайды. ХХғасырдың соңында, қайнап жатқан мәселелердің жүйкесін жақсы түсінген француз идея тарихшысы Мишель Фуко көрегендікпен былай деп атап өтті: «Біз білетін адам құмға салынған бет сияқты көп ұзамай жоғалып кетеді» [1]. Жоғарыда аталған жағдайларды ескере отырып, дінтану бүгінгі таңда гуманитарлық ойдың өте перспективалы саласы екенін және оның ғылыми зерттеу бағытының артықшылықтарын ғана емес, сонымен қатар мәдениет қалыптастырушы әлеуетінің эвристикалық әлеуетіне ие екенін түсіну маңызды. Шынында да, қазіргі мәдениетте діннің мәні, діни сананың табиғаты, діни өмірдің формалары, діннің жеке тұлғалар, адамзат қауымдастықтары мен қоғамдар өміріндегі орны мен рөлі түбегейлі өзгерістерге ұшырауда.
Л.Н. Митрохин атап өткендей, «қазіргі «құдайсыз» әлемде көптеген дәстүрлі емес діндердің пайда болуында, космизм идеяларына және эзотерикалық білімнің әртүрлі формаларына деген қызығушылықтың артуында, сондай-ақ ұлттық руханият пен мемлекеттіліктің символдары ретіндегі архаикалық діни формациялардың қайта жандануында Батыс бұқаралық мәдениетінің жаһандық экспансиясына қарсы тұруда көрініс табатын жаңа типтегі діндарлық пайда болып жатқандай әсер қалдырады» [2]. Дінтанудың пәнаралық (тарихи, мәдени, антропологиялық, философиялық және басқа) көзқарастардың шоғырлануын білдіретін күрделі пән ретіндегі мәртебесін мойындай отырып, бұл кешеннің органикалық табиғаты мен үйлесімділігіне түбегейлі күмән келтіру керек. Немесе мәселеге басқа тұрғыдан қарай отырып, дінтанудың эклектикалық (қабылданбайтын) сипатын күмән келтіру керек. Біздің ойымызша, дінтануды шынымен ғылыми сала ретінде бұзатын негізгі қауіптердің бірі – агрессивті атеистік идеологияның қалдығы, ХІХ ғасырдағы қатал позитивизмнің мұрасы. Бұл идеология дінтануға жасырын түрде өзгертілген нысандарда енгізіліп, басқалармен тең зерттеу тәсілінің орнын алады.
Діни санадағы мұндай өзгерістердің себептерін егжей-тегжейлі талдауға кіріспей, біз тек дәстүрлі діндердің Ницше талқылаған және постмодернистер жалғастырған «Құдайдың өлімі» мәселесіне қанағаттанарлық жауап бере алмағанын ғана атап өтеміз. Басқаша айтқанда, адамдар дәстүрлі діндерді өздерінің бас тарту сезімі үшін кінәлайды және сондықтан Құдайды іздеудің дәстүрлі емес түрлеріне (космизм, эзотерицизм, гносис [3]) жүгінеді. Бұл діншілдіктің жаңа түрі емес, керісінше, қазір екінші тыныс алып жатқан ежелгі, бір кездері шеттетілген діни формаларды қазіргі өмірдің өзгермелі рухани жағдайларына бейімдеу әрекеті екенін түсіну маңызды. Адамзаттың діни ізденісі ешқашан тоқтаған емес деп айтуға болады, өйткені ескілері өзектілігін жоғалтқан кезде туа біткен діни қажеттілік жаңа сенім жүйелерінен қанағаттануды іздейді. Қазіргі заманғы дінтану мәдениет пен санада болып жатқан терең өзгерістерді сапалық тұрғыдан басқаша талдауды қамтамасыз етудің қиын міндетіне тап болып отыр, бұл адамдарды бір Құдай арқылы емес, қанға, ұлтқа немесе бірқатар символикалық әрекеттерге негізделген сегрегация арқылы біріктіруге итермелейді.
ХХ ғасырдағы апатты оқиғалар тарихи прогрессивизмге деген оптимистік сенім сияқты негізгі мәдени болжамға күмән келтірді. Карл Поппер дәл осыған байланысты «тарихи заңдарға сүйену абсурд және зиянды» деп тұжырымдады [4]. Философиялық және саяси ойдың классикалық жүйелері моральдық даудың азапты мәселесін шеше алмады: әмбебап бостандық идеалын жүзеге асыруға деген ұмтылыс үшін қанша адамның өмірін қолайлы баға деп санауға болады?
Соңғы оқиғалар біздің өзіміздің кейде «өмір» бізге тастап кеткен күтпеген жағдайларға тап болған кезде «сүрінетінімізді» көрсетеді. Қордайдағы оқиғаларды еске түсіру жеткілікті. Күнделікті жиі кездесетін қақтығыс кенеттен этникалық өлшемге ие болды. Егер ол уақыт өте келе тоқтатылмағанда, діни және конфессиялық айырмашылықтар мен көзқарастар да рөл атқарар еді деп сенімдімін. Мұндай оқиғалар қиындықтарды және қателіктерді пайдаланып, «адасқан және наразы жандардың» өздеріне – кімнің дос, кімнің жау екені анық болатын жерге келгенін үміттенетін діни экстремистер деп аталатындардың қолына түседі. Тәжірибесіз жастар көбінесе мұндай миссионерлердің құрбандығына айналады. Ал мұндай жағдайларда ағартушылық мәселесі ерекше өзекті болып келеді. Әл-Фараби мен Абай Құнанбайұлының ескертулері еске түседі. Фрэнсистің әйгілі «Білім – күш» деген сөзін қайталайтын болсақ, надандық одан да үлкен және қорқынышты күш екенін; рухани соқырлық фанатизмнің, агрессияның және экстремизмнің бастамасы екенін атап өтуге болады. Осыған байланысты, қоғамдағы діннің рөлі мен маңызы, жаңа және пайда болатын діни қозғалыстар және діни және этникалық әртүрлілікке төзімділік дағдыларын дамыту туралы жетілген дүниетанымды қалыптастыратын білім беру бағдарламаларына жаңа курстарды енгізу маңызды және өзекті болып көрінеді.
Егер біз өз ауқымымызды кеңейтсек, онда бұл проблемалық саладағы кешенді, жүйеленген білім беру іс-шаралары біздің мемлекетіміздің діни саладағы заң шығарушы және құқық қорғау қызметіне күшті толықтыру болуы керек. Қорытындылай келе, дінтану бойынша терең, сезімтал және объективті дискурс тұтас рухани дүниетанымды қалыптастырудың тиімді құралына айнала алатынын атап өткен жөн.
Мира МАНАСОВА,
PhD, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті
Философия және мәдениет теориясы кафедрасының қауымдастырылған профессоры
Список использованной литературы:
- Фуко М. Слова и вещи. М. 2003. С. 45
- Митрохин Л.Н. Религия // Новая философская энциклопедия. – М., 2001. – Т.3. – С.442.
- Неретина С.С. Современность – это гностицизм? // Философский факультет. Ежегодник. – 2001. – № 2. – С. 368
- Поппер К. Открытое общество и его вра8 ги. Т.1. – М., 1992. – С. 248
