Харижилер 657 жылғы «Сыффын» соғысында халиф Әлидің (р.а) Шам билеушісі Мағауиямен (р.а) бірге сот төрелігіне жүгініп, ымыраға келгеніне қарсылық танытып, бүлік шығаруымен тарих сахнасына шықты. Кейін халиф Әли мен олардың арасында Наһраван соғысы болып, Харижиттер жеңіліске ұшырады. Алайда, Харижи жансыздары хз.Әлиге қастандық жасап, оны жер жастандырды. Олар Омаядтар билігіне бағынудан бас тартып, үкіметке қарсы ұдайы көтеріліс ұйымдастырып отырды. Алғашында, саяси ұстанымымен ерекшеленген Харижиттер кейін кәламдық мәселелерге қатысты шетін көзқарастар білдіре бастады.
Ал, Имам Ағзам Әбу Ханифаның өмір сүрген (699-767) кезеңі Харижи мәзһабының дәуірлеген шағы болды Әбу Ханифа жайлы «манақыб» жанрында жазылған шығармаларда оның Харижи өкілдерімен бірнеше рет бетпе-бет келіп, сөз таластырғаны баяндалады. Мысалы, Баззазидің «Манақыб Әбу Ханифа» атты шығармасында Харижилердің Куфадағы Имам Ағзамды сыртынан өлім жазасына кескендігі айтылады. Алайда, Харижи жендеттері жүзбе-жүз жолыққанда, Имам Ағзамның дәлелді уәждеріне қарсы ештеңе айта алмай, сөзден жеңіліп отырған (http://e-islam.kz/mukhan-isakhan/item/4867-pikirtalasta-sheshendik-tasilmen-karsylasty-e-seru-m-mkin-be).
Харижиттердің сенімдік көзқарастарына келер болсақ, олардың тұжырымынша амал мен иман тепе-тең немесе біртұтас саналды. Яғни, тілмен иман келтіріп (ихрар би-л лисан), жүрекке бекітіп (тасдиқ би-л қалб) және тиісті амалдарды атқарса (амал би-л-фараид) адам иман келтіргендердің қатарына жатады. Ал, Имам Шафий, Имам Малик, Имам Ахмад Ханбалдың көзқарасынша амал иманды толықтырушы белгілердің бірі саналады. Бірақ, Имам Ағзам иман мен амалға қатысты өзгеше ұстанымда болды.
Анығында, Имам Ағзам шығармаларында Харижи мәзһабының сенімдік негіздерін терістейтін ой-тұжырымдар айқын көрініс тапқан. Айталық, «Әл-Уасия» атты рисаласындағы: «Мүмін шынында мүмін, кәпір де шындығында кәпір болады. Күпірде күдік болмағаны сияқты, иманда да күдік болмайды. Себебі, Алла тағала былай дейді: «Шындығында олар мүмін» («Әнфал», 4), «Шындығында олар кәпір» («Ниса», 151). Мұхаммет (с.ғ.с.) үмбетінің ішіндегі күнәһарлары кәпір емес, мүмін болып табылады» деген тұжырымы тікелей Харижи сеніміне қарсы айтылған. Өйткені, Харижиттер күнә жасаушыны амалына байланысты кәпірге шығаратын. Бірақ, Имам Ағзам «күнә ісіне байланысты мүмінді имансыз (кәпір) дей алмаймыз», – дейді. Мәселен, Имам Ағзам хайыз әйелге намаздың, дәлелді себебі бар мұсылманға оразаның, кедейдің мойнынан зекет берудің түсетінін алға тарта отырып, «бұл жағдайларда мүміннің мойнынан иман түсті деп айта алмаймыз» (әл-Уасия), – дейді. Яғни, Имам Ағзамның өсиет кітабында кімде-кім тілмен кәлима айтып, жүрекпен растаса, ол мүмін саналады. Осы ой-тұжырымын «Фиқһул-акбар» атты трактатында да «мұсылманның күнә жасағаны үшін кәпір болмайтынын» айта келіп, «тіпті ол үлкен күнә жасаған болса да кәпірге шығарылмайды, бірақ, пасық мүмін болып есептеледі» (Фиқһул-акбар), – деп қайталап айтып өтеді. Сонымен қатар, Харижиттер нақли (Құран және сүннет) дәлелге ғана арқа сүйеп, догматикалық ұстанымда болса, Имам Ағзам нақлиятты прецедент ретінде қарастыра отырып, ақыл мен логиканы да дәлел айтудың қайнар-көзіне жатқызады.
