Жетінші ғасырдың соңы, сегізінші ғасырдың басынан бастап бүгінге дейін уақыт аралығында Ислам дінінін ұстанушы мұсылмандар сенім тұрғысынан (мәзһабтар мен жамағаттар арасында) бір арнада тоғыса алмады. Яғни, саясаткерлер, басшылар, зерттеушілер мен дін ғұламалары көп мәселеде ортақ пікірге келмеуімен қатар, қарама-қайшы болған кейбір көзқарастар мен ұстанымда өз дегенінен қайтпаған.
Міне осындай пікірлердің негізінде бүгінгі таңда Әл-Каида, ДАИШ, Ихуан, Талибан және салафиттер мен саяси исламшылар сияқты ұйымдар пайда болды. Бұндай ұйымдар мен жамағаттардың ұстанымдары мен саналарын, өзімдік міндеттері мен мақсаттарын айқындап отыратын мектептері болады. Солардың ішінде, Ханафи мәзһабын ұстанамыз деген Бен Ладен, әл-Каида, Талибан сынды ұйымдардың ислам туралы түсінігі деобанди медресесінің ұстанымымен ұштасуында.
Шындығында, ұстанымдарымен пікірлері және исламды түсіну және түсіндіру тұрғысынан Талибан мен Диобанд медресесінің түлектерімен бір бағытта екені мәлім. Біз бұл мақаламызда Талибанның исламды түсінуінің тарихи негізін ашуға тырысатын боламыз. Соның ішінде Үндістандағы, Пәкістандағы және Ауғанстандағы мұсылмандардың діни түсініктері мен ұстанымдарының негізгі көзін қарастырамыз. Зерттеу барысында бүгінгі күнде болып жатқан проблемаларды негізге ала отырып жалпылай қорытынды шығарамыз. Үш ел арасындағы, әсіресе Пәкістанда тараған және мезгіл-мезгіл Үндістан мен Ауғанстандағы әріптестеріне ықпал етіп, жұмылдырған Пәкістандағы Талибан қозғалысы (Техрик Талибан Пакистан-ТТП), Джангви армиясы (Ләшкәр ә-Джангви-ЛӘД), Пәкістандық сахаба сипахилер (Сипах ә-Сахаба Пәкістан) сияқты қозғалыстар негізінен Үндістанда пайда болған. Бұл ұйымдар Әһли Сунна уәл Жамағаттың секталық ұстанымындағы барлық субконтинентті әрекеттерді көрсетеді.
Жоғарыда аталған жауынгерлік және фанаттық бағытындағы барлық туындылар, сүнниттік ислам діні бағытында қызмет ететін Деобанд мектебімен байланысты. Алайда, бұл фанаттық топтардың қаталдығы сонша, олар Деобанди мектебіне қатысты болған орташа топтарға да ара-тұра шабуыл жасап, зорлық-зомбылық жасаудан тартынбайды.
Басқа мәзһабтарға қарағанда икемді және байсалды болған фиқһта Ханафи мәзһабы және сенімде Матуриди ақидасын қабылдауы олардың шектен тыс қатал әрі фанаттық болуына кедергі бола алмайды. Керісінше, олардың көптеген әрекеттері мен ұстанымдары әл-Каида, ДАИШ және ваххаби сияқты радикалды құрылымдарға ұқсайды. Шын мәнінде, экстремизм, жауынгерлік және фанатизм сеніміне негізделген Талибтерді, Деобанди медресесі дәстүрінен ажырата алмайды және қорғап қала алмайды немесе ондай сенімнен оқшауланғысы да келмейді.
PhD, Исатай БЕРДАЛИЕВ
