Қоғамдық пікір алаңында «зайырлы қоғам» ұғымы жиі айтылғанымен, оның мәні әрдайым бірдей түсіндіріле бермейді. Кейде зайырлылықты дінсіздікпен шатастырып, оны рухани құндылықтарға қарсы құбылыс ретінде көрсетуге ұмтылатын көзқарастар байқалады. Алайда құқықтық және саяси теория тұрғысынан зайырлылық – сенімге қарсы ұстаным емес, керісінше сенім еркіндігін қамтамасыз ететін мемлекеттік модель.
Қазақстан Конституциясының 1-бабында мемлекет өзін зайырлы деп жариялайды. Бұл норма кездейсоқ таңдалған формула емес. Қазақстан – көпконфессиялы және көпэтносты ел. Мұнда ислам, православие христиандығы, католицизм, протестанттық бағыттар, иудаизм және басқа да діни қауымдастықтар бейбіт қатар өмір сүріп келеді. Егер мемлекет бір конфессияны ресми немесе басым деп таныса, қоғамдық тепе-теңдікке нұқсан келуі мүмкін еді. Сондықтан зайырлылық – тұрақтылықтың құқықтық кепілі.
Қазақстан тәжірибесінде бұл қағида нақты институционалдық тетіктер арқылы іске асып отыр. Ел астанасында өткізілетін Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі – конфессияаралық диалогтың символына айналған. Мемлекет діни ұйымдардың еркін қызметіне құқықтық жағдай жасайды, бірақ заң үстемдігі мен қоғамдық қауіпсіздікті бірінші орынға қояды. Яғни сенім – еркіндік саласы, ал мемлекет – құқықтық реттеуші.
Әлемдік тәжірибеге көз салсақ, зайырлылықтың әртүрлі үлгілері бар. Мәселен, Франция өзінің «лаицизм» моделінде мемлекет пен дін арасындағы қатаң шекараны ұстанады. Мемлекеттік мекемелерде діни символиканы шектеу тәжірибесі бар. Бұл модельдің мақсаты – қоғамдық кеңістіктің бейтараптығын сақтау. Ал Түркия ХХ ғасырдың басында зайырлы реформалар арқылы мемлекеттік басқаруды діни институттардан ажыратты. Соның нәтижесінде зайырлы құқық жүйесі қалыптасты.
Тағы бір мысал – АҚШ. Онда Конституция Конгрестің ешбір дінді ресми деп жарияламауын және діни сенімге еркіндік берілуін бекітеді. Америкалық модельде мемлекет пен дін бөлінгенімен, қоғамдағы діни өмір белсенді әрі ашық. Бұл зайырлылықтың дінге қарсы емес екенін тағы дәлелдейді: мемлекет бейтарап, бірақ азаматтардың сенімі қоғамдық мәдениетте өмір сүреді.
Осы мысалдар зайырлылықтың ортақ принципін көрсетеді – мемлекет белгілі бір сенімді үстем етпейді, барлық азаматқа тең қарайды. Алайда әр елдің тарихи және мәдени ерекшелігіне қарай модельдері әртүрлі сипат алады. Қазақстан жағдайында зайырлылық ұлттық дәстүрлермен, төзімділік мәдениетімен үйлеседі. Қазақ қоғамында тарихи тұрғыда әртүрлі сенім иелері бір кеңістікте өмір сүрген. Бүгінгі құқықтық формат сол тарихи тәжірибені институционалдық деңгейде бекітіп отыр.
Зайырлылықтың басты артықшылығы – құқықтық теңдік. Азаматтың мәртебесін оның діни көзқарасы анықтамайды. Бұл принцип әсіресе жаһандану кезеңінде маңызды. Ақпарат ағымы күшейген, идеологиялық ықпал артқан заманда мемлекет сенім еркіндігін сақтай отырып, радикализм мен экстремизмнің алдын алуға міндетті. Мұнда зайырлылық баланстың құралына айналады: бір жағынан – ар-ождан еркіндігі, екінші жағынан – қоғамдық қауіпсіздік.
Демек, зайырлы қоғам – дінсіз қоғам емес. Ол – сенім мен мемлекеттік басқарудың қызмет аясын ажыратып, әрқайсына өз орнын белгілейтін құқықтық жүйе. Қазақстанның да, Францияның да, Түркия мен АҚШ-тың да тәжірибесі бұл модельдің өміршең екенін көрсетеді.
Зайырлылық руханияттан бас тарту емес, оны саясаттан қорғау. Заң үстемдігі мен сенім еркіндігі қатар өмір сүрген жерде ғана қоғам тұрақты, ал азамат өз таңдауында еркін бола алады.
Нұрлыхан ҚАЛҚАМАНҰЛЫ,
Қарағанды облыстық АТТ мүшесі
