Қазақ халқының болмысы – ғасырлар сүзгісінен өткен рухани, мәдени және адамгершілік құндылықтардың жиынтығы. Дала өркениетінде қалыптасқан бұл болмыс еркіндікке, намысқа, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсетуге, қонақжайлық пен кеңпейілділікке негізделген. Бүгінгі тәуелсіз Қазақстан жағдайында осы ұлттық қасиеттер азаматтық жауапкершілік ұғымымен тығыз сабақтасып жатыр.
Қазақы болмыстың қайнар көзі – көшпелі өмір салты мен дала заңдары. Ежелгі түркі дәуірінен бастау алатын рухани сабақтастық Орхон-Енисей жазбалары мұраларында айқын көрініс тапқан. Онда ел бірлігі, жер тұтастығы, халық алдындағы жауапкершілік секілді ұғымдар басты құндылық ретінде дәріптеледі.
XV-XVIII ғасырларда өмір сүрген жыраулар поэзиясы да ұлттық сананы қалыптастыруда ерекше рөл атқарды. Мәселен, Асан Қайғы ел болашағын ойлап, «Жерұйық» іздегені арқылы халық қамын жеудің символына айналды. Ал Бұқар жырау ел бірлігі мен ханның халық алдындағы жауапкершілігін жырлады. Бұл идеялар бүгінгі азаматтық жауапкершіліктің тарихи тамыры екенін көрсетеді.
Азаматтық жауапкершілік – әр адамның қоғам, мемлекет және ұлт алдындағы парызын сезінуі. Бұл тек заң талаптарын орындау ғана емес, сонымен бірге елдің дамуына үлес қосу, қоғамдық тәртіпті сақтау, әділдік пен адалдықты ұстану дегенді білдіреді.
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан жаңа саяси және әлеуметтік кезеңге қадам басты. Ендігі жерде ұлттық болмысты сақтай отырып, заманауи мемлекет құру міндеті тұрды. Осы тұста азаматтық белсенділік, білімге ұмтылу, заңға құрмет, қоғамдық іске араласу сияқты қасиеттер ерекше маңызға ие болды.
Қазақы дүниетанымда «елім», «жерім» деген ұғымдар қасиетті саналған. Атқа қонған батыр да, сөз бастаған би де ел мүддесін бәрінен жоғары қойған. Бұл – азаматтық жауапкершіліктің дәстүрлі үлгісі.
Мысалы, Әлихан Бөкейхан бастаған алаш зиялылары ұлттық тәуелсіздік пен халықтың білімді болуын басты мақсат етті. Олар өз заманының қиын жағдайында да ел болашағы үшін күресті. Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тіл білімінің негізін қалап, ұлттық әліпбиді түзеп, халықты сауаттандыру ісіне бар ғұмырын арнады. Ол үшін білім – ұлтты сақтап қалудың басты құралы еді. Қиын-қыстау кезеңде ел мүддесін жеке басының амандығынан жоғары қоюы – азаматтық жауапкершіліктің жарқын үлгісі.
Сол сияқты Міржақып Дулатұлы “Оян, қазақ!” деп халықты серпіліске, рухани жаңғыруға шақырды. Оның шығармашылығы ұлттық сананы оятуға, отарлық езгінің зардаптарын түсіндіруге бағытталды. Бұл да – қоғам алдындағы биік жауапкершіліктің белгісі.
Мағжан Жұмабаев поэзиясы арқылы елдік пен еркіндікті жырлап, жастарды білім мен намысқа үндеді. Ол ұлт болашағын жас ұрпақпен байланыстырды, яғни азаматтық борышты тәрбиемен ұштастырды.
Кеңестік кезеңде де ұлттық рухты сақтап қалуға күш салған тұлғалар болды. Мәселен, Қаныш Сәтбаев ғылымды дамыту арқылы елдің экономикалық және өндірістік әлеуетін көтеруге үлес қосты. Ол ғылым жолындағы еңбегімен мемлекет дамуына қызмет етудің үлгісін көрсетті.
Ал Дінмұхамед Қонаев ел басқарған жылдары өндіріс пен мәдениетті өркендетуге, ұлттық кадрлардың өсуіне жағдай жасауға ықпал етті. Оның қызметі де халық игілігі үшін жасалған еңбектің бір көрінісі ретінде бағаланады.
Осы тұлғалардың барлығының өмір жолынан ортақ бір қасиетті көреміз: олар жеке бастың емес, елдің, ұлттың мүддесін жоғары қойды. Бұл – қазақы болмыс пен азаматтық жауапкершіліктің өзара сабақтас екенінің нақты дәлелі.
Бүгінгі таңда азаматтық жауапкершілік тек саяси белсенділікпен шектелмейді. Ол – салықты уақытында төлеу, табиғатты қорғау, қоғамдық тәртіпті сақтау, еріктілік қызметке қатысу, ана тілін құрметтеу, ұлттық мәдениетті дамыту сияқты күнделікті іс-әрекеттерден көрінеді.
Қазақы болмыс – халқымыздың рухани өзегі. Ал азаматтық жауапкершілік – сол өзекті заманауи қоғам талаптарына сай дамытудың жолы. Ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, заңға құрметпен қарау, қоғам игілігі үшін еңбек ету – әрбір қазақстандықтың борышы.
Қазақы болмыс пен азаматтық жауапкершілік өзара толықтырып, елдің тұрақты дамуы мен бірлігінің кепілі бола алады. Рухани тамырынан ажырамаған, бірақ заман ағымына бейімделген ұлт қана болашаққа нық қадам басады.
Назерке КӘБІРОВА
Киберқауіпсіздік және қарсынасихат бөлімінің маман теологы
