Бұл оқиға өткен ғасырың басында Қытай билігі бақылауында ұстап отырған аймақ қазақтары арасында – Шолақ Терек, Ақдала маңында болған екен.
Албанның Жарты атасынан шыққан бір балуан келіншек сондағы бір үлкен тойда жұрттың бәрін жеңген атақты түйе палуанды жығып жүлде алыпты. Алғанда да жығып болғасын, қоя салмай, басынан кәдімгідей аттап өткен. Ал бұл рәсімнің мәні – ежелгі алыптар танымында «күшіңді алдым» дегенге саяды.
Алайда жігіт бұған қатты назаланып, налып, намыстанып қалған-дүр. Қанша дегенмен еркектік сезім бар, одан қалса бағын қайтарғандай басынан ұрғашы аттап отыр емес пе? Ерді жер қаптырған келіншектің ерлігі мен өнеріне сүйсінген желікті жұрт әйел балуанды қаумалап, у да шу болады. Той тойға ұласып, думандатып, күрестегі қызықтарды сөз қылып, ақыры кешкісін үйді-үйіне тарқайды.
Міне, қызық осы жерден басталған. Іңір түспестен, әлгі балуан келіншек өз шаңырағына келісімен тілі байланып, тынысы ауырлап, жағдайы қиындай берген. Алғашында туыстар жағы бұған аса мән бермей, уақытша ауырлық, «жазылар» деп отырады. Тек үлкендер араласып, бақсы, тәуіп іздей бастайды. Содан қариялар «Тойда не болып еді?» деп сұрамай ма?! Келіншек серіктері, «солай да солай, пәленшені жеңіп, басынан аттап кетті, басқа майып болатындай, денсаулығы құритындай ештеңе болмады» деседі. Қариялар мәселенің түйінін бірден түсініп, дереу әлгі келіншекті арбамен сол балуан жігіттің үйіне апарып, ат шапан айыптарын беріп, кешірім сұрап, келіншектің басынан кері аттатады. О ғажап, келіншек те ізінше сауығып, аяқ-қолын созып, тілге келіп, сыңсып жылап қоя берген екен.
«Ерді қорласаң – састырар, асты қорласаң – құстырар» деген сөз бекер айтылмаса керек. «Ердің қадірі, ердің құны» деген де тектен-текке айтылмаған ғой. Бәрінің де бір астары бар.
Қытай тарабының қазағы, Жарты руының қызы, кейуана Кенжехан Жүнісқызының 30 жыл бұрын айтқан әңгімесін ұрпақтары айтуымен хатқа түсірген мәдениеттанушы-лингвист Абылайхан ҚАЛНАЗАРОВ
