Қазіргі қоғамда діни ақпаратқа деген сұраныс жыл санап артып келеді. Әсіресе интернет пен әлеуметтік желілердің дамуы дін туралы мәліметті бұрынғыдан да қолжетімді етті. Бірнеше секунд ішінде кез келген адам діни уағызды тыңдап, мақала оқып, сұраққа жауап таба алады. Бұл – діни сауаттылықты арттыру үшін үлкен мүмкіндік.
Алайда ақпараттың қолжетімді болуы оның барлығы дұрыс дегенді білдірмейді. Бүгінде әлеуметтік желілерде діни мазмұндағы сан алуан ақпарат кездеседі. Бірі адамды білімге, ізгілікке, сабырлыққа шақырса, енді бірі діни ұғымдарды үстірт түсіндіріп, қоғамда түсініспеушілік туғызуы мүмкін.
Осы тұрғыдан алғанда қазіргі қоғам үшін маңызды мәселелердің бірі – дін туралы ақпаратты дұрыс қабылдау және оны сауатты жеткізу мәдениетін қалыптастыру.
Діни ақпараттың көптігі – діни білімнің кепілі емес
Бүгінде әлеуметтік желі қолданушысы діни тақырыптағы жүздеген бейнероликті көріп, ондаған уағыз тыңдауы мүмкін. Бірақ бірнеше бейнеролик көру арқылы адам белгілі бір діни мәселенің маманы болып кетпейді.
Дін – тек жекелеген үкімдер мен діни терминдердің жиынтығы емес. Оның өзіндік ғылыми әдістемесі, тарихы, қалыптасқан дәстүрі және түсіндіру жүйесі бар. Сондықтан қандай да бір діни мәселені дұрыс түсіну үшін оның мәнін контекстен бөліп қарамай, сенімді дереккөздерге сүйену қажет.
Кей жағдайда әлеуметтік желіде діни мәтіннің бір ғана бөлігі алынып, оның алдында немесе кейін айтылған ойлар ескерілмейді. Нәтижесінде бастапқы мағынасы өзгеріп, көрерменге мүлде басқа түсінік қалыптасуы мүмкін.
Сондықтан діни ақпаратты қабылдағанда ең алдымен: «Бұл ақпаратты кім айтып отыр?», «Ол қандай дерекке сүйенеді?», «Бұл пікірдің ғылыми негізі бар ма?», «Басқа білікті мамандар бұл мәселені қалай түсіндіреді?» деген сұрақтарға жауап іздеген жөн.
Діни сауаттылықтың бір белгісі – бәріне бірдей сене беру емес, ақпаратты саралай білу.
Әлеуметтік желідегі діни контентке жауапкершілік қажет
Қазіргі таңда әлеуметтік желі тек ақпарат алу құралы ғана емес, қоғамдық пікір қалыптастыратын маңызды ортаға айналды. Бір адамның жазбасы немесе бейнеролигі қысқа уақыт ішінде мыңдаған адамға таралуы мүмкін.
Осыған байланысты діни тақырыпта контент жасайтын азаматтардың жауапкершілігі де арта түседі. Себебі дін мәселесінде айтылған әрбір сөз белгілі бір адамның дүниетанымына әсер етуі ықтимал.
Әсіресе эмоцияға құрылған діни насихатқа сақтықпен қараған жөн. Қорқыныш, ашу, кінә сезімі немесе қоғамға деген наразылықты күшейту арқылы аудитория жинау оңай болуы мүмкін. Бірақ мұндай тәсіл діни білім беруден гөрі адамның эмоциясына ықпал етуге жақын.
Шынайы діни насихат адамның сезіміне әсер етумен ғана шектелмеуі керек. Ол білімге, ойлануға және ізгілікке жетелеуі тиіс.
Дін мәселесінде қатты сөйлеу немесе өз пікірін өзгелерден жоғары қою – білімнің белгісі емес. Керісінше, күрделі мәселені қарапайым әрі түсінікті тілмен жеткізе білу, өзге пікірге құрметпен қарау және дәлелге сүйену – діни мәдениеттің көрінісі.
«Менің пікірім ғана дұрыс» деген ұстаным қауіпті
Қоғамда кез келген мәселе бойынша әртүрлі пікірдің болуы заңды. Діни мәселелерде де ғалымдар арасында белгілі бір мәселеге қатысты түрлі көзқарастар кездесуі мүмкін. Мұндай жағдайда пікір алуандығын түсінудің орнына, тек өзінің көзқарасын абсолютті ақиқат ретінде көрсету қоғамдағы түсініспеушілікке себеп болуы ықтимал.
Әсіресе әлеуметтік желіде «тек мен айтқан пікір дұрыс», «басқалардың барлығы адасқан» деген мазмұндағы кесімді сөздер кездеседі. Мұндай тәсіл адамның сыни ойлау қабілетін әлсіретіп, діни мәселелерге біржақты қарауына әкелуі мүмкін.
Діни білімнің мақсаты – адамға өзгелерді айыптауды үйрету емес, өз жауапкершілігін түсіндіру.
Сондықтан діни пікірталаста қарсы адамның жеке басына тиісудің орнына, айтылған ойдың дәлелін талдаған дұрыс. Яғни мәселені тұлғамен емес, идеямен талқылау мәдениетін қалыптастыру қажет.
Бұл әсіресе жастар үшін маңызды. Өйткені жас адамның дүниетанымы қалыптасу кезеңінде әртүрлі ақпараттың ықпалына тез түсуі мүмкін.
Жастарға тыйымнан бұрын түсіндіру қажет
Жастардың интернетті қолдануын толығымен шектеу мүмкін емес және бұл тиімді шешім де емес. Себебі цифрлық технология қазіргі өмірдің ажырамас бөлігіне айналды.
Сондықтан басты міндет – жастарды интернеттен алыстату емес, интернеттегі ақпаратты дұрыс пайдалануға үйрету.
Жас адам күмәнді діни ақпаратқа кезіккенде оны бірден бөліспей, алдымен тексеруді әдетке айналдыруы қажет. Ақпараттың авторын, дереккөзін, жарияланған уақытын және негізгі мақсатын анықтау – қарапайым, бірақ маңызды қадамдар.
Мәселен, әлеуметтік желідегі белгілі бір адамның жазылушысы көп болуы оның діни мәселелер бойынша білікті маман екенін білдірмейді. Бейнероликтің көп қаралым жинауы да оның мазмұны дұрыс деген сөз емес.
Қазіргі қоғамға ақпаратты көп білетін адамнан гөрі, ақпараттың дұрысы мен бұрысын ажырата алатын адам қажет.
Діни сауаттылық пен медиасауаттылық қатар жүруі тиіс
Бүгінгі күні діни сауаттылықты медиасауаттылықтан бөлек қарастыру қиын. Себебі азаматтардың діни тақырыптағы ақпаратты қабылдайтын негізгі арналарының бірі – интернет.
Медиасауатты адам ақпараттың эмоциялық тұрғыдан қалай ұсынылғанына назар аударады. Ол біржақты мәліметке бірден сенбейді, басқа дереккөздермен салыстырады және ақпараттың қандай мақсатта таратылғанын түсінуге тырысады.
Бұл дағды діни салада ерекше маңызды.
Мысалы, қандай да бір діни мәселе туралы бейнероликте қоғамның белгілі бір бөлігін кемсіту, адамдарды «біз» және «олар» деп бөлу, заңды немесе қоғамдық тәртіпті жоққа шығару, өзге пікірдегі азаматтарға өшпенділік қалыптастыру байқалса, мұндай контентке сыни көзқараспен қарау қажет.
Дін адамды жақсылыққа, жауапкершілікке және адамгершілікке тәрбиелеуі тиіс. Сондықтан діни мазмұндағы ақпараттың адамға және қоғамға әсері де ескерілуі керек.
Дәстүрлі құндылық пен діни сауаттылық
Қазақ халқының рухани дүниесінде дін мен адамгершілік ұғымдары өзара сабақтасып отырған. Үлкенді сыйлау, ата-ананы құрметтеу, көршімен тату болу, мұқтажға қолдау көрсету, елдің бірлігін сақтау сияқты құндылықтар халқымыздың дәстүрлі дүниетанымында ерекше орын алған.
Діни сауаттылықты қалыптастыру кезінде осы құндылықтарды да ескерген жөн.
Өйткені дінді тек тыйымдар мен міндеттерден тұратын жүйе ретінде қабылдау оның тәрбиелік мазмұнын толық ашпайды. Діннің адам мінезін қалыптастырудағы орны да маңызды.
Көркем мінез, сабыр, кешірім, адалдық, аманатқа беріктік, ата-анаға құрмет – адамның күнделікті өмірінен көрінетін құндылықтар.
Сондықтан діни білім адамның мінез-құлқынан байқалуы керек. Адамның қанша діни ақпарат білетіні ғана емес, сол білімді өмірінде қалай қолданатыны маңызды.
Теологтың қоғамдағы міндеті
Қазіргі кезеңде теолог мамандардың жұмысы тек діни терминдерді түсіндірумен шектелмейді. Қоғамдағы діни үдерістерді бақылау, азаматтардың сұрақтарына түсінікті жауап беру, жастар арасында ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізу және күмәнді діни ақпараттың алдын алу да маңызды міндеттердің бірі.
Теолог халық пен діни ақпарат арасындағы түсіндіруші көпір болуы керек.
Бұл ретте маманның сөзі қарапайым әрі түсінікті болғаны маңызды. Себебі күрделі діни терминдерге толы түсіндірме көп жағдайда қарапайым азаматқа қажетті жауапты бере алмайды.
Сондықтан қазіргі теолог тек діни білімді ғана емес, қоғамның сұранысын, жастардың ақпаратты қабылдау ерекшелігін және әлеуметтік желінің жұмыс істеу принциптерін де түсінуі қажет.
Қорытынды
Дін – адамның рухани дүниесіне әсер ететін маңызды құндылық. Сондықтан оны түсіндіруде де, насихаттауда да үлкен жауапкершілік қажет.
Бүгінгі ақпараттық заманда діни білімге қолжетімділік артқанымен, жалған және бұрмаланған ақпараттың таралу мүмкіндігі де көбейді. Мұндай жағдайда қоғам мүшелерінің діни сауаттылығы мен медиасауаттылығын қатар арттыру маңызды.
Әр азамат кез келген діни ақпаратты қабылдамас бұрын оның дереккөзіне назар аударып, айтылған пікірдің ғылыми негізін тексеріп, қажет болған жағдайда білікті мамандардың түсіндірмесіне жүгінгені жөн.
Дін насихаты адамның қорқынышын күшейтуге немесе қоғамды бөлуге емес, оның білімін арттыруға, ойлануына және жақсы амал жасауына бағытталуы тиіс.
Өйткені дін туралы көп сөйлеу – діни сауаттылықтың өлшемі емес. Діни білімнің шынайы нәтижесі адамның көркем мінезінен, қоғамға деген жауапкершілігінен және өзгеге құрметінен көрінеді.
Н. Қадесов,
«Жетісу облысының дін саласындағы мәселелерді зерттеу және оңалту орталығы» КММ маман-теологы
