Құнанбай қажы сынды бабаларымыз бастаған, шетелде уақып ашу жолын жиырмасыншы ғасырдың соңында Түркияға көшіп барған қандастарымыз жалғастырғаны белгілі: «1986 жылы 17 желтоқсанда (тура біздің қазақ жастары желтоқсан көтерілісіне шыққан күні) ресми түрде Түркияда тұратын қазақтар Ыстамбұлдың Зейтунбұрны Нұрпаша елді – мекенінде ең алғашқы «Қазақ түріктері уақыпын» құрды. Бұл уақып Түркия қазақтарына және жергілікті халыққа діни-әлеуметтік, мәдени-экономикалық жағынан көмек беруді мақсат етті. Құрылтайшылары болып он тоғыз адам сайланды. Уақып ісін жүргізу үшін 6. 534. 000 түрік лира қаржы жиналды»,-деп жазады марқұм ғұлама Халифа Алтай ақсақал (Halıfe Altay, 1986).
Бұл бір тарихи оқиға неліктен біздегі желтоқсан күнімен сәйкес келді екен? Ол әрине зерттеулерді қажет етеді.
Сондай-ақ 2017 жылы докторантура талабына сәйкес шетелде ғылыми-тәжірибелік сапармен болғанымда, Ыстамбұлда 1992 жылы Түркия қазақтары ашқан «Қожа Ахмет Яссауй» білім және парасат қоры жұмысымен танысып қайттым. Қордың негізгі мақсаты Түркия Республикасындағы қазақтарға оқу, білім, мәдени және әлеуметтік жағынан көмек көрсету, негізгі рухани байлығын жаңғырту. Бұл қор сонау сексенінші жылдардан бастау алып, оны ұйымдастырушылардың басында марқұм Рамазан Қарлыдағ болыпты. Ол туралы Хасан Оралтай «Елім-айлап өткен өмір» кітабында былай деп жазады: «Марқұм Рамазан Қарлыдағ сол кезеңдегі жігерлі қазақ жастарының бірі болатын. Бұл талантты жас қазақ 1976 жылдың басында Ыстамбұлдағы қазақтардың алғашында «Қазақ кент» деп атаймыз деп талпынып, кейбір жайбасар-сылбырлықтары салдарынан «Гүнешлі» аталып кеткен ауылында «Түркістан Қазақ Отауы» деген қазақ жастарының үйірмесін ұйымдастырды» (Оралтай, 2005).
Қорды ұйымдастырушы Абдулхақ Имрен, Ахмет Гүней, Абдулнияз Йолжы,Рамазан Юксел,Рамазан Авжы, Сейіт Курт, Абдулменнан Малабакан,Ибраһим Мұтлы, Рашит Курт, Ахмет Зекай Йакшы сынды қандас ағаларымыз екен.
Қор ашылған кезде, қорға Абдулхақ Имран және Ахмет Гүней есімді екі ақсақал: « тек медресе болсын» деген шартпен жерлерін бөліп беріпті. Сол жерге жеті қабатты қор орталығы және медресе ғимараты тұрғызылады. Қордың ұйымдастыруымен ширек ғасыр арасында осы оқу орнында Қазақстан, Монғолия, Қытай, Ресей мемлекеттерінен мыңға жуық шәкірт дәріс алып, діни сауатын ашады.
Сондай -ақ, Түркия қазақтары мен Еуропа қазақтарына көп еңбек сіңірген Чами Авжы деген аға болыпты. Ол ағамыз Қазақстан мен Моңғолия қазақ балаларын тәрбиелеуге зор үлес қосыпты.
Осы медреседен оқып шыққан Батыржан Мансұров, Жұманазар қари Садырханов, Ыхтияр Палтөре, Ербол қари Құдабаев, Сержанәлі Әлібек, Жакен Омаров, Саясат Көкенай сынды азаматтар елімізде дінге қызмет етуде. Қордың Қазақстандағы филиалы ҚМДБ-мен меморандум жасасып, қазіргі күнде де Қарғалыдағы қыздар медресесі мен Үш-Қоңырдағы ұлдар медресесіне демеушілік етуде. Жоғарыдағы «Қазақ түріктері уақыбы» көбінесе мәдени-әлеуметтік шараларға атсалысса, «Қожа Ахмет Яссауй білім жіне парасат қоры» мәдени, әлеуметтік және рухани саладағы бағытта жұмыс жасайды.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін дербес Мүфтиатымыз құрылып,жер-жерлерде мешіт-медреселеріміз ашылды. ТМД аймағында бірегей жоғары діни оқу орнымыз – «Нұр-Мүбарак» Египет ислам мәдениеті университеті де Мысыр Уақып Министрлігі қаражатына салынған болатын. Шариғатта осының бәрі уақып мүліктері болып табылады. Уақыптың қызметі тарихи жолға қойылған елдерде оның үш түрі қалыптасқан. Атап айтсақ, таза діни (мешіт-медресе), қайырымдылыққа арналған (барлық қайырымдылық түрлеріне арналған қорлар), ұрпаққа арналған (ұрпаққа дивиденді тең бөлінетін қор). Уақып тақырыбы еліміз үшін, дініміз үшін өзекті мәселе болып тұр. Уақып дегеніміз діни-әлеуметтік саламыздың қозғалтқышы іспеттес үлкен сала болып табылады.
Қуат ҚАБДОЛДА
