«Пайғамбар» сөзінің этимологиясына, яғни шығу тегіне үңілсек, ол парсы тіліндегі «пейгам» (хабар) «бер» (әкелуші)[1] деген сөздерінен алынған. Қазақша «хабаршы» деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз түркі халықтарында да сол негізгі қалпында және тура мағынасында қолданылады.
«Пайғамбар» сөзін араб тілінде «Расул» (елші) және «нәби» (хабаршы) деп қолданылады. Бұл сөздерді діни терминологиялық тұрғыдан алғанда, «расул» – «Аллаһ тағаланың адамдар арасынан елшілік үшін таңдаған және уахи арқылы Аллаһтың әмірлері мен тыйымдарын адамзат баласына жеткізу міндеті жүктелген құлы әрі елшісі» дегенді білдіреді. Басқаша айтқанда, «жаңа кітап пен жаңа шариғатты адамзатқа түсіндіруге міндеттелген елші». «Нәби» сөзіне «Аллаһтың әмірлері мен тыйымдарын адамдарға хабардар етуші», Нәбидің өзінен бұрын келген пайғамбардың ісін жалғастырған хабаршы деген анықтама беруге болады. Бұл «нәби» мен «расул» ұғымдарының арасында айырмашылық бар екенін ұғындырады. Хақ тағала елшілеріне адамдарды ақиқатқа үндеуді міндеттеген.[2]
Құрандағы «расул» және «нәби» туралы ұғымдар
Қасиетті Құран Кәрімде «расул» мен «нәби» ұғымдарының қолданылуына біршама айырмашылық бар екендігін байқаймыз. Мәселен,
وَكَانَ رَسُولاً نَّبِيّاً
«…Ол расул әрі нәби»[3];
وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ
«Сенен бұрын ешбір расул да нәби де жіберген жоқпыз…»,[4]– деген аяттарда «расул» мен «нәби»сөздерінің жеке-жеке айтылуы олардың бір мағына бермейтіндігін түсінуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар пайғамбарымыз Мұхаммед (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) да: «Хабаршылық мен елшілік менен кейін тоқтайды. Енді нәби де, расул да келмейді»,[5]– деген болатын. Бұл да біз қарастырып отырған екі ұғымның арасында парық бар екенін көрсетеді.
Олай болса, әрбір расул нәби болғанымен, әр нәби расул бола алмайды.[6] Мәселен хазірет Мұса нәби әрі расул еді. Өйткені оған уахи арқылы кітап (Таурат) келген, әрі ол бір дінді уағыздады. Ал оның бауыры Харун (ғ.с.) тек нәби ғана. Оған уахи келгенімен, кітап түсірілмеген. Ол, Мұсаға (ғ.с.) келген шариғат негізінде әрекет еткен. Ал соңғы пайғамбар Мұхаммед (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) нәби әрі расул. Оған (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) Құранның түсірілуі және оны жаңа әрі соңғы дінді уағыздауы осыған мүмкіндік береді.
Пайғамбарлар бүкіл ғұмырын осы «сиратуль мустақим», яғни, Хақ тағаланың тура жолына арнаған. Ал бұл жолдың бүкіл расулдар мен елшілерге ортақ атауы «Ислам». Пайғамбарлар насихаттаған сенім негіздерінің арасында ине жасуындай да айырмашылық жоқ. Өйткені олардың барлығы бір ғана сенімге шақырды.
Г. Оралбайқызы
[1] Лисанул Араб, «рсл», «нбә» бабы; Ш.Гөлжук; С.Топрак, Кәлам, Кония, 1996, 302
[2] Тафтазани, Шархул Мақасид, Бейрут, 1989, ІІ/173
[3] «Мәриям», 19/51
[4] «Хаж», 22/52
[5] Тирмизи, Сүнән, ІІ/51; Ахмад ибн Ханбал, Мүснәд, ІІІ/267
[6] Абдулкаһир әл-Бағдади, Усулуд-дин, Бейрут, 1981, 154
