Қазақ халқы – дүниеге келген әрбір сәбиді Алланың аманаты деп танып, оны ерекше қуанышпен қарсы алған, әрі өмірге келген сәтінен бастап баланың әр басқан қадамына мән беріп отырған. Ел ішінде «Бала – бауыр етің» деген сөз бекер айтылмаған.
Қазақтың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптарында баланың дүниеге келуі, өсуі мен тәрбиесіне қатысты сан алуан жоралғылар мен ырым-тыйымдар бар. Олардың барлығы ғасырлар бойы ұлттың тәрбиелік жүйесінің өзегіне айналған.
Нәресте дүниеге келгенде ең алдымен «шілдехана» тойы жасалады. Бұл — өмірге келген сәбиді қуанышпен қарсы алып, оның өмір жолы жарқын болсын деген ниетпен жасалатын алғашқы дәстүр. Шілдеханадан кейін баланы қырқынан шығару рәсімі орындалады. Бұл 40 күнге дейінгі ананың да, сәбидің де әлсіз екенін ескере отырып, оларға күтім жасау кезеңі. Қырқынан шығару рәсімінде сәбиді 40 қасық сумен шомылдырып, тырнағы мен шашы алынады. Бұл – баланың бір белестен өтіп, өмірге толық бейімделе бастағанының белгісі.
Сәбиді бесікке бөлеу де – қазақтың қастерлі салттарының бірі. Бесікке салу рәсімі кезінде ауылдың қадірлі анасы немесе енесі балаға бата беріп, оны бесікке бөлейді. Бесік – жай ғана ұйықтайтын орын емес, ол баланың тыныш ұйқысы мен денсаулығының кепілі. Бесікке салынған бала таза әрі жинақы жатады, анасы да тынығады. Сонымен қатар, бесік жыры айтылып, сәбидің бойына мейірім, жылулық дариды.
Қазақ халқында балаға қатысты айтылатын ырым-тыйымдардың да тәрбиелік мәні зор. Мысалы, «нәрестеге көз тимесін» деп оның мойнына тұмар тағып, «ұл болсын» деп ұл баланың жейдесін кигізіп қоятын ырымдар бар. Бұл — жаңа туған сәбиді тіл-көзден сақтау, аман-сау өсуіне ниет білдіру. Көп жағдайда баланың болашағына қатысты жоралғылар ат қою рәсімінен басталады.
Ат қою — жай ғана атау таңдау емес, болашаққа үміт артып, жақсы қасиеттер дарысын деген тілекпен қойылатын мәнді рәсім. Қазақта «есіміңе лайық бол» деген сөз бар. Ат қою кезінде ел ішіндегі сыйлы, батыр, дана адамдардан бата алынып, сәбиге есім беріледі. Кейде «тәуіп баласы», «күшік иті» деп теріс есімдер де қойылып жатады. Бұл — баланың шетінеуін тоқтату үшін жасалатын амал. Атын жаман қойса, жамандық айналып өтеді деген сенімнен туған.
Тағы бір терең мәні бар тыйым – «баланы босағаның астынан өткізбе». Бұл – баланың төмен, әлсіз болмауын тілеуден туған. Ал «баланың басынан сүйме» – оның маңдайынан бақ тайып кетеді деген сенім. Мұндай тыйымдар естілуі оғаш болғанымен, әрқайсысының артында өмірлік тәжірибе мен тәрбие жатыр.
Бала өсе келе оның алғашқы қадамы да үлкен қуанышпен аталып өтеді. Тұсаукесер – бала алғаш аяқ басқан кезде орындалатын салт. Бұл кезде баланың аяғына ала жіп байланып, «ақ жол, адал жолмен жүрсін» деген тілекпен тұсауы кесіледі. Тұсаукесерді өмірде жолы болған, елге сыйлы адам жасайды деген сенім бар. Мұнда да балаға тілек, ниет, бағыт беру басты мақсат.
Кейбір өңірлерде тілашар дәстүрі де кең таралған. Бұл — баланың алғаш мектепке баруына арналған мерекелік рәсім. Ата-анасы баласына қалам-дәптер, оқулықтар алып береді, ақ тілектерін айтып, білім жолына батасын береді. Мұндай салттар – білім мен тәрбиеге ынталандырудың бір жолы. Қазақ халқының балаға қатысты салт-дәстүрлері мен ырым-тыйымдарының барлығы бір мақсатқа — ел болашағы саналатын ұрпақты дені сау, тәртіпті, еңбекқор, иманды етіп өсіруге бағытталған. Бұл дәстүрлердің әрбірінде ұлттық тәрбиенің терең тамыры, рухани құндылықтар жатыр.
Бүгінгі таңда жаһандану мен заманауи өмір салтына бейімделу барысында кей салт-дәстүрлер ұмытылып бара жатқаны жасырын емес. Алайда ұлттың ұлт болып қалуы – ең алдымен, өзінің тілі мен дәстүрін сақтауға байланысты. Жастар осы дәстүрлерді білу арқылы тек ата-бабасының рухани мұрасын ғана емес, ұлттық болмысын таниды. Бұл – олардың дүниетанымын кеңейтеді, тарихи сана қалыптастырады. Жас ұрпақ ата-баба аманатын қадірлеп, дәстүрдің төркінін терең ұғынып, оны күнделікті өмірде қолдана білсе, ұлттық рухтың оты ешқашан өшпейді.
Қазақтың салт-дәстүрлері – ұлттың баға жетпес байлығы, тәрбие мен тағылымның қайнар көзі. Әрбір ырым мен тыйым – ата-бабамыздың өмірден түйген даналығы. Сондықтан біз, жастар, бұл мұраны ұмытпай, жаңғыртып, келер ұрпаққа аманаттауымыз қажет. Бала тәрбиесі – отбасы мен ұлт болашағының іргетасы. Ал сол іргетас мықты болуы үшін бізге ата салтымыз ауадай қажет.
Жасұлан ТӨРЕТАЕВ,
«Ақтөбе қаласының ішкі саясат бөлімі» ММ
«Дін мәселелері және қоғаммен байланыс жөніндегі орталығы» КММ
теолог маманы
