Қазақ халқының рухани болмысы ғасырлар бойы ислам дінімен біте қайнасып қалыптасты. Тарихи деректерге сүйенсек, ислам діні қазақ даласына VIII–IX ғасырлардан бейбіт жолмен тарай бастаған. Бұл ерекшелік қазақ қоғамындағы діни түсініктің жұмсақ, төзімді әрі адамгершілікке негізделуіне ықпал етті.
Қазақ жерінде ислам ханафи мәзһабы негізінде орнықты. Бұл мәзһабтың басты ерекшелігі – ақылға, салт-дәстүрге және қоғамдық келісімге мән беруі. Сондықтан да қазақтың ұлттық дәстүрлері – бата беру, ас беру, жеті атаға дейін қыз алыспау, үлкенге құрмет көрсету – ислам қағидаларымен қайшылыққа түспей, керісінше, өзара үйлесім тапты.
Тарихта қазақтың ұлы ойшылдары мен дін қайраткерлері исламды тек діни рәсім ретінде емес, рухани тәрбие құралы ретінде түсіндірді. Мәселен, Қожа Ахмет Ясауи ілімі арқылы ислам халыққа түсінікті тілде, мейірім мен парасат негізінде жеткізілді. Ясауи жолы қазақ даласында қаталдық пен фанатизмнің орнына сабыр мен рухани кемелдікті дәріптеді.
Қызықты дерек: қазақ қоғамында діндар адам ең алдымен көркем мінезімен бағаланған. «Дін – мінезде» деген ұғым халық арасында кең тараған. Бұл қазақ исламында сыртқы формадан гөрі ішкі тәрбиеге басымдық берілгенін көрсетеді.
Дәстүрлі ислам ұстанымында қоғамның бірлігі мен татулығы ең жоғары құндылық ретінде қарастырылды. Сол себепті қазақ даласында өзге дін өкілдерімен бейбіт қатар өмір сүру тәжірибесі қалыптасты. Тарихшылардың айтуынша, қазақ хандары мен билері діни мәселелерде мәжбүрлеуден аулақ болып, халықтың еркін сеніміне құрметпен қараған.
Отбасы институты да дәстүрлі ислам арқылы нығайды. Некені қасиетті санау, ананы ерекше құрметтеу, баланы аманат деп қабылдау – ислам мен қазақ дәстүрінің ортақ негіздері. Бұл ұстанымдар ұрпақ сабақтастығын сақтап, қоғамның рухани тұрақтылығын қамтамасыз етті.
Қазіргі таңда жаһандану жағдайында дәстүрлі ислам ұстанымы қазақ қоғамы үшін қорғаныш рөлін атқарады. Ол адамды радикалды көзқарастардан сақтап, дінді ақылмен, біліммен және мейіріммен ұстануға шақырады. Дәстүрлі ислам – бөлінудің емес, бірліктің; қорқыныштың емес, сенімнің жолы.
Қорытындылай келе, қазақ қоғамындағы дәстүрлі ислам ұстанымы – бұл тек діни сенім жүйесі ғана емес, ұлттың тарихи жадымен, мәдениетімен және өмірлік философиясымен біте қайнасқан рухани негіз. Ол ғасырлар бойы қазақ халқының бірлігін сақтап, қоғамдағы келісім мен тұрақтылықтың тірегіне айналды.
Дәстүрлі ислам адамды өзгені жоққа шығаруға емес, өзін жетілдіруге үндейді; өшпенділікке емес, мейірім мен кешірімге шақырады. Ол дінді сыртқы қатал талаптар жиынтығы ретінде емес, адамгершілік пен жауапкершілікке тәрбиелейтін жол ретінде ұсынады. Осындай ұстаным арқылы қазақ халқы діни сенім мен ұлттық болмыстың арасындағы нәзік тепе-теңдікті сақтап келді.
Бүгінгі таңда бұл рухани мұраның маңызы бұрынғыдан да артып отыр. Ақпараттық ықпал күшейген заманда дәстүрлі ислам ұстанымы жастардың санасын радикалды идеялардан қорғайтын рухани қалқан бола алады. Ол қоғамды бөлшектеуге емес, біріктіруге қызмет етеді және бейбіт өмір сүру мәдениетін нығайтады.
Сондықтан да қазақ қоғамындағы дәстүрлі исламды сақтау, оны дұрыс түсіндіру – тек дін мамандарының ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Бұл – болашақ ұрпаққа рухани тұтастықты, ұлттық бірегейлікті және тұрақты даму негіздерін аманат етіп қалдырудың маңызды жолы.
Нұрсұлтан АЗБЕРГЕНОВ,
исламтанушы, теолог
