Қазіргі әлемдегі елдердің даму бағытына көз жүгіртсек, өркениет көшін бастаған мемлекеттердің басым бөлігі зайырлылық қағидатын берік ұстанатынын көреміз. Зайырлылық – қоғамды діннен алшақтату емес, керісінше, әр азаматтың ар-ождан бостандығын заңмен қорғап, мемлекеттік басқаруды ортақ құқықтық ережелерге сүйендіру. Бұл – демократиялық жүйенің іргетасы, тұрақтылық пен саналы қоғам қалыптастырудың кепілі.
Қазақстан да Конституциясында зайырлы мемлекет екенін айқындап, осы бағытты ұлттық дамудың негізгі ұстынына айналдырды. Ендеше, зайырлылықтың артықшылығы неде?
Біріншіден, азаматтардың ар-ождан және діни еркіндігінің қорғалуы. Зайырлылық дегеніміз – адамның ішкі нанымына мемлекеттің қол сұқпау принципі. Мұндай қоғамда әр азамат өзіне ұнайтын дінді ұстануға немесе ешқандай дінді таңдамауға ерікті; ешкім біреуге діни көзқарасын зорлықпен таңбайды; ар-ождан бостандығын қорғайтын заңдар барлық конфессияға бірдей қолданылады.
Бұл қағида азаматтардың теңдігін қамтамасыз етіп, әртүрлі діни көзқарастағы адамдар арасындағы түсіністікке жол ашады.
Екіншіден, мемлекеттік басқарудың құқықтық және рационалды негізде жүргізілуі. Зайырлы мемлекетте шешімдер діни үкімдермен емес, конституция мен заңдардың талаптарымен қабылданады. Мұның бірнеше артықшылығы бар: қоғам дамуына қажетті реформалар нақты әлеуметтік-экономикалық жағдайға сүйеніп жасалады; мемлекеттік институциялар кез келген діни ықпалдан тәуелсіз жұмыс істейді; басқару жүйесінің тұрақтылығы мен болжамдылығы артады.
Бұл – мемлекет дамуын эмоцияға немесе догмаға емес, ғылыми негізге құру деген сөз.
Үшіншіден, әртүрлі дін өкілдері арасындағы бейбітшілік пен келісім. Зайырлы жүйедіндердің ішкі ісіне араласпайды; діни бірлестіктерге тең мүмкіндік береді; конфессияаралық қатынастарда әділеттілік сақтайды.
Төртіншіден, радикал идеологиялардың алдын алу. Мемлекет діни мәселеге араласпайды деген сөз – оны бақылаусыз жіберу деген емес. Зайырлылық радикалдық ағымдардың жастар санасын улауына, қоғамды бөлшектеуіне, мемлекетке қарсы саясат жүргізуіне құқықтық тосқауыл қояды.
Дін – адамның рухани сферасы, ал қоғамның қауіпсіздігі – мемлекеттің міндеті. Зайырлы принцип осы екі саланы тепе-тең ұстайды.
Бесіншіден, білім, ғылым және мәдениеттің еркін дамуы. Зайырлы ортада білім беру жүйесі ғылымға негізделеді; оқулықтар мен бағдарламалар діни көзқарасқа тәуелді болмайды; мәдениет, өнер, шығармашылық ешқандай діни шектеуге ұшырамайды.
Бұл – қоғамның интеллектуалды әлеуетінің артуына, жаңашылдыққа жол ашатын маңызды фактор.
Алтыншыдан, әйелдер құқығының, азаматтық теңдіктің нығаюы. Зайырлылық ер мен әйелдің теңдігін заңмен бекітеді; әлеуметтік, еңбек, білім саласындағы құқықтарды барлық азаматқа бірдей береді; дәстүрлі немесе діни шектеулердің ықпалында кетпеуге жол бермейді.
Әйелдердің қоғамдық-саяси өмірге белсенді араласуы – зайырлы қоғамның басты жетістіктерінің бірі.
Жетіншіден, мемлекеттің халықаралық беделін арттыру. Зайырлы қағидатты ұстанатын елдер әлемдік аренада серіктес ретінде сенімді; «ортақ құқыққа» негізделген саяси жүйесі бар;инвестиция, ғылым, білім, мәдени байланыстарға ашық.
Қазақстанның да халықаралық деңгейде «жауапты, ашық, болжамды» мемлекет ретінде танылуы зайырлылық қағидатымен тікелей байланысты.
Қорытындылай айтсақ, зайырлылық – тек мемлекеттік басқару формасы емес, қоғамдық сананың мәдени деңгейі. Қазақстан үшін зайырлылық – бейбітшілік пен келісімнің, модернизация мен өркендеудің басты кепілі.
Жасұлан БАҚЫТБЕК
