Зекет – қоғам тепе-теңдігін, бай мен кедей арасындағы рухани әрі материалдық алшақтықты жалғайтын өмір қажеттіліктерінің бірі.

Меккеде түскен сегіз сүренің («Каһф» сүресі, 81; «Мәриям» сүресі, 13,31,55; «Әнбия» сүресі, 73; «Мүминун» сүресі, 4; «Нәміл» сүресі, 3; «Рум» сүресі, 39; «Лұқман» сүресі, 33; «Фуссилат» сүресі, 7-аяты) аяттарында зекет туралы сөз етіліп, әркім өз көңіл қалауымен орындаған бір ғибадат болатын. Кейін Мәдина кезеңінде түскен өзгеде аяттар арқылы нисаб (зекет берілетін) мөлшерде дүниесі бар адамға зекет берудің парыздығы міндеттеліп, бекітілді.

Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (с.ғ.с.) және оның әділетті халифаларының кезеңінде, Құрандағы: «الْعَامِلِينَ» (зекет жинау міндетін атқарушы қызметкерлер)» («Тәуба» сүресі, 60-аят) деген аятты басшылыққа ала отырып, тағайындаған адамдар арқылы Бәйтуз-закатқа (мемлекет қазынасына) жиналып, сол жерден лайықты адамдарға таратылатын. Сондай-ақ, пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) айналасында зекет жинауға жауапты Муғаз ибн Жәбал, Убай ибн Кағб, Қайс ибн Сағд ибн Ғұбада, Мұхаммад ибн Сәләма әл-Ансари, Ғұбада ибн Самит және Ибнул-Тубайя (р.ғ.) сынды сахабалардың болғаны айтылады [1].

Имам Әбу Юсуф зекет туралы Һарун Рашидке: «Уа, мүміндердің әмірі! Зекет жинаушыларға әмір етіңіз, зекет беруге тиісті адамдардан зекетін жинасын және зекет алуға лайықты болған орындарына таратсын. Бұл үрдіс пайғамбардың сүннеті және одан кейінгі тура жолда болған халифалардың тәжірибесі» [2] деу арқылы ілгерілердің жолын ұстауға шақырады.

Ислам дінінің алғашқы кезеңінде өмір сүрген сахабалар, тәбиғин және атбәғут-тәбиндер зекетті орталыққа жинап, оның қылдай жібіне қиянат жасамастан лайықты орындарына таратын еді. Кейін фықһи мәзһабтардың қалыптасуымен «تمليك (тәмлик)» (яғни, зекет кедейдің иелігіне өтуі) шарты қосылды.

Ханафи мәзһабының «Фатху бабил-ғиная фи шархи китабин-ниқая» еңбегінде: «Зекет (алушылардың) барлығына немесе кейбіріне беріледі. Аятта: «Зекет беріңдер» («Бақара» сүресі, 43-аят) деп, «беріңдер» сөзімен алушының иелік етуі керектігін міндеттеді.

Егер зекетінің ақшасына мешіт салса, құдық қаздырса, біреуді қажылыққа жіберсе немесе қайтыс болған адамды кебіндетсе дұрыс болмайды. Себебі нақты бір адамның тәмлигі (иелік етуі) болған жоқ»[3] делінеді.

Ал, «Бәдәйиғус-санайғ фи тартибиш-шарайиғ» атты еңбекте: «Бізде зекет алушының алған затына иелік етуі (тәмлик) – уәжіп. Егер біреу зекетін имамға немесе зекет жинаушыға беретін болса, онда дұрыс. Өйткені ол адам кедейдің атынан зекетті алғандықтан кедейдің өзі алғанмен бірдей саналады.

Сол тәрізді біреу малының зекетін кедей сәби балаға немесе кедей бір жынды адамға бермекші болып, сол екеуіне жауапты әкесі яки атасына табыстауы да дұрыс» делінсе, «Әл-Ғұюн» еңбегінде: «Имам Әбу Юсуфтің, жетім асырап отырған біреу, малының зекетімен сол жетімді киіндіріп, тамақтандыруы дұрыс»[4] дегені зікір етілген.

Ханафи мәзһабындағы «تمليك» (тәмлик) шарты кедейдің өз қолына немесе жауапты болған басқа біреуге берудің де дұрыс екендігі айтылып, сол жауапты адам алған зекетті кедейлердің тамақтарына, киімдеріне, жатын орындарына және оқып-білім алуы сияқты қажеттіліктеріне жұмсай алатындығын көреміз.

Кейбір ғалымдар, Құрандағы баян етілген сегіз топтың ішіндегі «зекет жинаушыларға» қызметін қоғамдық-қайырымдылық қорлардың қызметкерлері және «Алла жолында жүргендерге» дін жолында жүрген студенттер, оқытушылар, кітап жазушылар және т.б. дін қызметкерлері кіреді дейді.

Олар байлардың зекеттерін жинау арқылы аталмыш санаттағы топтарға шәкірт ақы, айлық тағайындау сияқты істерді жүргізеді. Соның әлемдік тәжірибесі ретінде танымал Әл-Азхар университетінің көптеген студенттер осындай қоғамдық-қайырымдылық қорларының қолдауымен білім алып жатқанын айтуға болады.

Демек, бүгінгі күнде көбінесе кедейдің өкілдік міндетімен қоғамдық-қайырымдылық қорлардың айналысады десек болады.

Негізі зекет қасиетті Құранда белгіленген топтардың кез-келгеніне беріледі. Кедейлер мен міскіндер (мұнан ары кедей сөзі ғана қолданылады) болса осылардың ішіндегі екеуі ғана.

Сонымен қатар, асрус-сағада (бақытты ғасыр) кезеңінде де әрбір адам зекетін кедейлерге өздері бермей, зекет жинаушылар арқылы Бәйтуз-закатқа берілетін.

Бүгінде Бәйтуз-закат болмағандықтан, зекетті кедейлердің қолына берсе де болады немесе кедейлердің қажеттіліктерін өтеу жолында жұмыс істеп жүрген қоғамдық-қайырымдылық қорларына беруге де болады.

Әр екі жағдайда зекет алуға лайықты адам өз үлесіне иелік ете алады. Сондай-ақ, бүгінгі таңда зекетті кедейдің қолына бере салғаннан көрі олардың ғылым-білім игеріп, кәсіптенуіне ықпал ететін қоғамдық-қайырымдылық қорларға берген әлде қайда тиімді болса керек. Бұл дегеніміз, зекетті қоғамдық-қайырымдылық қорларға ғана беру керек, кедейдің қолына зекет берудің қажеті жоқ дегендік емес. Әркім иелігінде болған дүниесінің зекетін қаласа жеке адамдарға, қаласа кедейлердің қажеттілігін өтеу жолында еңбек етіп жүрген қоғамдық-қайырымдылық қорларға беруіне болады.

Ислам діні адамдар бай болсын, кедей болсын өзара көзқарастарын ашық айтып, бірінің алдында екіншісі өзін қорашсынбай өмір сүрулерін бәрінен жоғары қояды. Сондай-ақ, кешегі байдың зекетін жинап, оны кедейлерге табыстайтын Бәйтул-закаттың жұмысын бүгінде атқаратын қоғамдық-қайырымдылық қорларды араға дәнекерлік етпей, тікелей бай кедейге барып «Мынау зекетімді саған әкелдім» десе немесе кедей байдың алдына барып «Маған зекетіңізді берсеңіз, мен кедеймін» дейтін болса, не болмақ?!

Әрине, кедей адам байды көргенде өзін төмен санап, онымен тең сөйлесе алмасы анық. Тіпті, сұрана-сұрана беті қалыңдап дәметкіш, өзі тырысып еңбек еткісі келмейтін жатып ішер жалқауға айналуы мүмкін. Сондықтан адамдар бай болсын, кедей болсын намысты болуы, кез-келген ортада көзқарасын ашық айтып, еңбек сүйгіштігін жоғалтпауы маңызды.

Дінде байлар дүниесінің зекетін кедейлерге беруге міндетті етілуінің себебі де өзара теңдіктің сақталуы болса керек.

Сөзімізді қорытындылай келе, кедейлердің қажеттіліктерін қоғамдық деңгейде өтеу мақсатында жұмыс істеп жүрген қоғамдық-қайырымдылық қордың мүшелері иманды, сенімді болумен қатар, берілген зекет міндетті түрде кедейлердің қажетіне жаратуы керектігін де басты назарда ұстауы тиіс.

Самет Оқанұлы,
исламтанушы

[1] Сунану әл-Байһақи, 4-том, 110-158 бб.

[2] Имам Әбу Юсуф, Китабул-Хараж, 132 б.

[3] Молла Али әл-Қари, Фатху бабил-ғиная фи шархи китабин-ниқая, 2-том, 134-135 бб.

[4] Әбу Бәкір әл-Кәсани, Бәдәйиғус-санайғ фи тартибиш-шарайиғ, 2-том, 143 б.

Пікір жазу