«ديۋاني حيكمەت» شىعارماسىنىڭ اتاۋى جايىندا

سەنبى، 01.10.2016
«Диуани хикмет» шығармасының атауы жайында

وتاندىق ادەبيەتتانۋدا عىلىمى قوجا احمەت ياساۋي ٴىلىمى مەن شىعارماشىلىعى جايلى زەرتتەۋلەرگە كەندە ەمەس. دەگەنمەن ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ قۇرىلىمىنا، جانرلىق سيپاتى مەن كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاتىستى ٴبىرقاتار ماسەلەلەر تۇرەن تيمەگەن كۇيىندە قالىپ وتىر.ٴبىز بۇل ماقالادا زەرتتەلۋى كەمشىن ٴبىر تاقىرىپقا – شىعارمانىڭ «ديۋاني حيكمەت» دەپ اتالۋ سەبەبىنە نازار اۋدارماقپىز.

شىعارمانىڭ ٴبىتىم-بولمىسىن سارالاۋدىڭ سىرتقى كومپوزيسيا ەلەمەنتتەرىن ەكشەۋدەن باستالاتىنى، مۇندايدا ٴبىرىنشى كەزەكتە تۋىندى اتاۋىنا ٴمان بەرىلەتىنى بەلگىلى. بەلگىلى ادەبيەت تەورەتيگى ت.ەسەمبەكوۆتىڭ تۇجىرىمداعانىنداي، «شىعارمانىڭ بەت-بەينەسىن ايقىندايتىن نارسە – اتالۋى، ول جازۋشى يدەياسىنان حابار بەرەتىن، تۋىندىنىڭ جانرىن، ٴستيلىن انىقتايتىن ماعلۇمات بەرەدى. ٴار جازۋشىنىڭ اتاۋعا قويار ٴوز تالابى بار»[1]، بۇل جايتتى قاي داۋىرگە ٴتان ادەبي تۋىندى ٴسوز ەتىلگەندە دە ەسكەرۋ ورىندى. تۇركى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ نەگىزىن سالىپ، «بيسميللاھ دەپ بايان ەتىپ، حيكمەت ايتقان» قوجا احمەت ٴياساۋيدىڭ دە ٴوز شىعارماسىن اتاۋسىز قالدىرماعانى انىق. باسى اشىق ٴبىر جايت – «ديۋاني حيكمەت» ٴتۇپنۇسقالىق اتاۋ ەمەس، ياعني اۆتوردىڭ ٴوزى بەلگىلەگەن اتاۋعا جاتپايدى. بۇل ماسەلەگە العاش نازار اۋدارعان تۇرىك عالىمى ف.كوپرۇلۇ: «شىعىس تۇركىلەرىندە (قازاقستان جانە ورتا ازيا تۇركىلەرى – ا.ٴا.) ا.ياساۋي ستيلىندەگى ولەڭدەر «حيكمەت» دەپ اتالادى. «ديۋاني حيكمەت» ەسىمى تەك ياساۋي شىعارمالارىنا ٴتان ەمەس، بۇل اتاۋدىڭ كەيىننەن بەرىلگەن بولۋى مۇمكىن»[2] دەپ جازعان بولاتىن. «حيكمەتتەر جيناعى» ۇعىمىنداعى بۇل اتاۋ ياساۋي حيكمەتتەرىن جيناقتاپ، كوشىرىپ، حيكمەت داستۇرىندە جازىلعان ٴوز تۋىندىلارىمەن قوسا ٴبىر ەڭبەككە بىرىكتىرگەن اقىن شاكىرتتەرىنىڭ تاراپىنان بەرىلگەن دەۋگە نەگىز بار. وسى تۇستا شىعارما اتاۋىنا نەگىز بولعان «ديۋان» جانە «حيكمەت» ۇعىمدارىنا تولىققاندى تۇسىنىك بەرىپ ٴوتۋ قاجەتتىگى وز-وزىنەن ايقىندالادى.

تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ەجەلگى ادەبي ەسكەرتكىشتەردە «ديۋان» اتاۋى العاش رەت م.قاشقاري سوزدىگىنە قاتىستى قولدانىلعان. ٴبىراق بۇل تۋىندىدا قامتىلعان ماعلۇماتتار تۇركى دالاسىنان جيناقتالعانىمەن،  حاتقا ٴتۇسىپ، تۇتاس شىعارما رەتىندە تياناقتى اتاۋعا يە بولۋى اراب-پارسى مادەنيەتى بىتە قايناسقان ورتادا جۇزەگە اسقانى بەلگىلى. «ديۋاني لۇعات-يت-تۇرك» اتاۋى سوزبە-سوز اۋدارمادا «تۇرىك تىلدەرىنىڭ (سوزدەرىنىڭ) جيناعى» ۇعىمىن بەرەدى. مۇنداعى «ديۋان» ٴسوزى «جيناق»، «جيىنتىق» مانىندەگى تار ماعىنادا، تازا تىلدىك اۋقىمدا قولدانىلعان. ماعىنالىق تۇرعىدان «تۇرىك ٴتىلىنىڭ سوزدىگى» لەپ اۋدارىلىپ جۇرگەن بۇل تۋىندى اتاۋىنىڭ ادەبي تەرمين رەتىندەگى «ديۋان» ۇعىمىمەن بايلانىسى جوق. سوزدىكتە كەڭىنەن قامتىلعان ولەڭ ماتىندەرى شىعارما سيپاتىن انىقتاۋعا ەمەس، تىلدىك ۇعىمداردى اشۋعا قىزمەت ەتكەن. ايتىلعان جايتتاردى ەسەپكە الساق، تۇركى توپىراعىندا تۋىنداپ، «ديۋان» اتاۋىن زاڭدى تۇردە يەلەنگەن العاشقى ادەبي جيناق قوجا احمەت ٴياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتى» بولىپ شىعادى. حيكمەتتەرگە بەرىلگەن «ديۋان» اتاۋىندا  شىعارما تابيعاتىنا ٴتان ٴبىرقاتار ەرەكشەلىكتەر قامتىلىپ تۇر. ياساۋيگە دەيىنگى تۇركى ادەبيەتى فولكلور ۇلگىلەرىمەن، تاسقا باسىلعان تۋىندىلارمەن (ورحون-ەنيسەي جازبالارى)، ەپوستىق جىرلارمەن («وعىزناما»، قورقىت جىرلارى – حاتقا تۇسكەن ەمەس، تۋىنداعان مەرزىمى ەسەپكە الىنىپ وتىر)، تولىمدى تۇتاس داستاندارمەن («قۇتتى بىلىك») سيپاتتالاتىنى بەلگىلى. ال بەلگىلى ٴبىر اۆتوردىڭ ٴوز ومىرىنەن، كوڭىل كۇيىنەن، جان سەزىمدەرىنەن سىر شەرتەتىن، قوعام قۇبىلىستارىنا كوزقاراسىن تانىتاتىن، ٴبىرتۇتاس، ورنىققان كوزقاراستار جۇيەسىنەن تۇراتىن ٴىلىمدى ۋاعىزدايتىن، وزىنە دەيىنگى ٴىلىم يەلەرىنىڭ ٴومىر دەرەگى مەن ۇستانىمدارىنان حابار بەرەتىن، يدەيالىق مازمۇنى باي، ليريكالىق تۇلعا تابيعاتى ايقىن، كەيدە شاعىن تولعاۋ، كەيدە كولەمدى داستان تۇرىندە جازىلعان جەكە تۋىندىلاردان تۇتاستىق قۇراعان تۇركى ادەبيەتىندەگى العاشقى اۆتورلىق جيناق «ديۋاني حيكمەت» بولىپ تابىلادى. ياساۋي شىعارماشىلىعىنىڭ ەلەۋلى ەرەكشەلىگىنىڭ ٴوزى وسى مازمۇندىق، پىشىندىك كۇردەلىلىگى مەن كوپ قىرلىلىعىندا. حيكمەتتەرگە «ديۋان» اتىن بەرۋشىلەر ٴبىرىنشى كەزەكتە وسى جاعدايدى نازاردا ۇستاسا كەرەك.

ەكىنشىدەن، «ديۋان» – كلاسسيكالىق تۇركى تىلدەس پوەزيادا قولجازبا كۇيىندە كەلەتىن جيناق. ٴبىر نەمەسە بىرنەشە اۆتوردىڭ شىعارمالارىن قامتيدى.  ديۋانداعى شىعارمالار جانر بويىنشا نەمەسە الفاۆيتتىك تارتىپپەن ورنالاسادى. ديۋانعا نەگىزىنەن كولەمى شاعىن كوركەم شىعارمالار كىرگەن»[3]. بەلگىلى شىعىستانۋشى ٴو.كۇمىسبايەۆتىڭ وسى انىقتاماسىنا دەن قويار بولساق، اتالعان ەرەكشەلىكتەردىڭ بارلىعى «ديۋاني حيكمەتكە» دە ٴتان ەكەنىن اڭعارامىز. ٴحىح عاسىرعا دەيىنگى حيكمەت نۇسقالارى تەك قولجازبا كۇيىندە كوشىرىلىپ، ساقتالىپ كەلدى. ٴداۋىردىڭ تەحنيكالىق دامۋ دارەجەسى جاعدايدىڭ وسىلاي قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى. اۆتورلىلىق ماسەلەسىنە كەلسەك، نەگىزگى بولىگىن ياساۋي حيكمەتتەرى قۇرايتىن «ديۋاني حيكمەتتە» حيكمەت داستۇرىمەن جىرلاعان كوپتەگەن اقىنداردىڭ شىعارمالارى قامتىلىپ وتىرۋى ورتاعاسىرلىق ديۋانداردىڭ بەلگىلى ٴبىر جانرداعى تۋىندىلاردىڭ انتولوگياسى ٴرولىن قوسا اتقارۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. ياعني، كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ قاتە پايىمداپ كەلگەنىندەي، كوشىرۋشىلەردىڭ قاتەلىگىنەن نەمەسە شىعارما اۆتورىن اجىراتا بىلمەي، حيكمەت اتاۋلىنى ياساۋيگە تەلۋىنەن ەمەس، كەرىسىنشە، ديۋان-جيناقتىڭ فۋنكسيالىق ەرەكشەلىگىن دۇرىس ٴتانىپ-تۇسىنىپ، حيكمەت داستۇرىندەگى تۋىندىلاردى ارنايى توپتاستىرۋى ناتيجەسىندە «ديۋاني حيكمەتكە» وزگە دە اۆتورلار شىعارمالارى ەنگىزىلگەن دەۋگە بولادى. ٴاربىر حيكمەت سوڭىندا كوپ جاعدايدا شىنايى اۆتور ەسىمىنىڭ ساقتالىپ قالۋى – وسى ماقساتتىلىقتىڭ ناتيجەسى. ارينە، زامانالار بويىنا ساۋاتتىلىق دارەجەسى سان ٴتۇرلى كوشىرمەشىنىڭ قولىنان وتكەن حيكمەت نۇسقالارىندا اۆتورلار ەسىمىنە قاتىستى دا قاتەلىكتەردىڭ ورىن العان تۇستارى بار. ٴبىراق مۇنداي كەزدەيسوق قۇبىلىستار ايتىلمىش ماسەلەدە باستى ولشەم بولا المايدى.

ديۋان ٴداستۇرى تۇركى حالىقتارى اراسىندا تۇرىك جانە وزبەك ادەبيەتىندە ەرەكشە دامىتىلعان. تۇرىك ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا «ديۋان پوەزياسى» اتالاتىن تۇتاس ٴبىر كەزەڭ بار. تۇرىك ادەبيەتىنىڭ العاشقى زەرتتەۋشىلەرى تاراپىنان ديۋان ادەبيەتىنە «يران ارقىلى تۇركى ولكەلەرىنە ورنىققان، جەرگىلىكتى جانە ۇلتتىق سيپاتتارعا يە بولىپ،  دىننەن تىس تاقىرىپتاردى قامتىعان، ٴحىىى عاسىردا انادولىدان باستاۋ العان كلاسسيكالىق تۇرىك ادەبيەتىنىڭ ىلكى تۋىندىلارى»[4] دەگەن انىقتاما بەرىلگەنىمەن، بەرتىندە بۇل تۇجىرىم ٴبىرشاما وزگەردى. قازىرگى تۇرىك زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ورتاق مامىلەسى بويىنشا، ديۋان ادەبيەتىنىڭ تاقىرىپتىق اياسى شەكتەۋلى ەمەس، ياعني ٴدىني-دۇنياۋي ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن قامتيدى جانە نەگىزىنەن كونە تۇركىلىك بۋىندىق ولشەمگە قوسا اراب-پارسىلىق ارۋز ولشەۋىن جەتىك مەڭگەرىپ، كەڭىنەن قولدانعان، بارىنشا جەتىلدىرگەن اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىنان تۇرادى. ال تۇركى حالىقتارىنداعى ديۋان ادەبيەتىنىڭ باستاۋىن تۇرىكتەردىڭ تاريحي وتانى –   انادولى ولكەسىنە ورنىققان ٴحىىى عاسىردان تاراتۋ جونىندەگى پىكىرلەر وزگەرىسكە ۇشىراي قويعان جوق. وزبەك ادەبيەتى تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، «ديۋان» دەپ اتالاتىن جيناقتاردىڭ پايدا بولۋى بۇل حالىق ادەبيەتىندە حv عاسىردان باستالاتىنىن كورەمىز. يۋسۋف اميريي «دەۆونىنان» باستاۋ الىپ، اتايي، ساككاكيي، لۋتفي، حۋساينيي شىعارماشىلىعىندا دامىتىلعان، ٴماشھۇر كلاسسيك اقىن ٴا.ٴناۋاييدىڭ «چور دەۆونىنا» ۇلاسقان وزبەك ادەبيەتىندەگى ديۋاندار نەگىزىنەن جەكە ٴبىر اۆتوردىڭ تۋىندىلارىن قامتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.  جەكەلەگەن ۇلتتاردىڭ ٴوز ادەبيەتتەرىنىڭ تاريحىن، ونداعى ديۋان ٴداستۇرىنىڭ قالىپتاسۋىن بەرتىنىرەكتەن باستاۋى زاڭدى بولعانىمەن، تۇتاستاي العاندا تۇركى حالىقتارىنداعى ديۋان ادەبيەتىنىڭ باستاۋىندا قوجا احمەت ٴياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» شىعارماسى تۇرعانىن قابىلداۋ ورىندى. ديۋان پوەزياسىنا قويىلاتىن تاعى ٴبىر تالاپ – ارۋز ولشەمدەرىن يگەرىپ، سول پىشىندە شىعارمالار تۋدىرۋ دەسەك، ياساۋي حيكمەتتەرى بۇل ەرەكشەلىكتەردەن دە قۇرالاقان ەمەس (بۇل تاقىرىپ ارنايى ماقالامىزدا قاراستىرىلعاندىقتان توقتالماي وتىرمىز). 

ەندى ياساۋي شىعارماسىنا بەرىلگەن اتاۋداعى «حيكمەت» ٴسوزىنىڭ ماعىناسىنا ٴۇڭىلىپ كورەلىك. ادەبي-عىلىمي ورتا مەن كوپشىلىك وقىرمانعا «ديۋاني حيكمەت» ارقىلى تانىس بولعان، ٴدىني-رۋحاني-مورالدىق ٴىلىمدى ناسيحات ەتكەن ياساۋي مەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ تابيعاتى ەرەك تۋىندىلارى رەتىندە قابىلداناتىن «حيكمەت» ۇعىمىنىڭ ٴمان-مازمۇنى تەرەڭدە جاتىر.

ياساۋيتانۋشى-فيلوسوف د.كەنجەتاي ەڭبەگىندە اتالمىش ۇعىمنىڭ ٴمانى  تومەندەگىشە تاراتىلادى: «حيكمەت» ٴسوزى (ارابشا) تىلدىك تۇرعىدان العانىمىزدا «اقىل»، «پاراساتتى ٴسوز»، «ٴدىن ٴىلىمى»، «ەڭ شىنايى ٴىلىم ارقىلى ەڭ شىنايى بولمىستى (ٴتاڭىردى) تانۋ» دەگەن ماعىنالاردى بىلدىرەدى... سونىمەن قاتار حيكمەت – قۇراننىڭ مازمۇنى مەن ٴمانى، ياعني قۇدايلىق اياننىڭ وزەگى بولىپ تابىلادى»[5].

ياعني، حيكمەت – اللادان بەرىلگەن ٴىلىم، ادامنىڭ ٴوزىن تانۋ ارقىلى اللانى تانۋ ٴىلىمى. رۋحتى كەمەلدەندىرۋ ارقىلى بولمىستىڭ بىرلىگىن ٴتۇيسىنۋ، جاراتىلىس سىرلارىن ۇعىنۋ، جاراتۋشىنىڭ حيكمەتىن سەزىنۋ ٴىلىمى. سوپىلىق تانىمنىڭ نەگىزىن حيكمەت ٴىلىمى قۇرايدى. وعان بارار اۋىر جولدىڭ العىشارتى – ٴدىن يسلامنىڭ شاريعات جولى. شاريعات شارتتارىن تولىق ٴتۇسىنىپ، بەرىك ۇستانىپ، ٴومىرىنىڭ وزەگىنە اينالدىرعان ادام عانا حيكمەت ٴىلىمىن ۇستىن ەتكەن تاريقاتقا قادام باسا الادى. «شاريعاتسىز تاريقاتقا كىرە المادىم»، «شاريعاتسىز تاريقاتقا كىرگەندەردىڭ شايتان كەلىپ يمانىن الادى ەكەن»[6] دەگەن ياساۋي حيكمەتتەرى وسىنى اڭعارتادى. «قال ٴىلىمى» – شاريعاتتى مەڭگەرگەننەن كەيىن «حال ٴىلىمى» – تاريقاتقا جول اشىلادى. اللانى ٴبىر ساتكە دە جادىنان شىعارماۋ (زىكىر)، ٴناپسىنى اۋىزدىقتاپ، «ولمەس بۇرىن ٴولۋ»، ٴدۇنياۋي لاستىقتاردان قارايعان جۇرەكتى زىكىر ارقىلى تازارتۋ، جەرۋاني سىناقتان ٴوتىپ، رۋحاني كەمەلدىككە جەتۋ ٴۇشىن تانگە كىرگەن رۋحتى ۇدايى جەتىلدىرۋ، شىڭداپ-شىنىقتىرۋ، ٴوز بولمىسىنىڭ، ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ تەرەڭ سىرلارى مەن ۇلى ۇيلەسىمدىلىگىن تانۋ ارقىلى اقيقاتقا-اللاعا ۇلاسۋ – سوپىلىق جولىنىڭ وتكەلدەرى، حيكمەت ٴىلىمىنىڭ ٴمانى بولىپ تابىلادى.

تۇركى تىلىندەگى جازبا دەرەكتەردە «حيكمەت ٴىلىمى» ۇعىمى العاش رەت ٴياساۋيدىڭ نەمەرە ٴىنىسى سافي اد-دين ورىن قويلاقىنىڭ «ناسابناما» اتتى ەڭبەگىندە كەزدەسەدى. قوجا احمەت ٴياساۋيدىڭ اتا-تەگى تاراتىلىپ كورسەتىلەتىن وسى شەجىرەدە ازىرەتى ٴاليدىڭ جەتىنشى ۇرپاعى، ٴياساۋيدىڭ ون ٴۇشىنشى اتاسى ىسقاق باب پەن ونىڭ سەرىكتەرىنىڭ تۇركى توپىراعىنا ٴدىن تاراتا كەلگەن جورىعىن سۋرەتتەيتىن  مىناداي جولدار بار: «يسحاق باب (الايح ير-راحما) ٴبىرلا بەس تۋببا تابيين ەردى. ٴبىرىنىڭ اتى قاففال ەردى. قاففالنى چاچ ەلىندە قويدىلار، 55 مىڭ حالايىققا يلمۋ حيكمات ياد بەردىلار»[7]. تاعى ٴبىر تۇستا بىلاي دەلىنەدى: «ۋا تاعى تۋببا ٴات-تابييننى سايرامدا قويدىلار. انىڭ اتى حييالىق اتا ەردى. ول ازيز سايرامدا 45 يىل يلمۋ حيكمات ايدى»[8]. ٴبىر نازار اۋدارارلىعى «ناسابنامادا» ٴدىن تاراتۋشىلاردىڭ ۋاعىز-ناسيحاتىنا قاتىستى «يسلام نەگىزدەرىن ۇيرەتتى» نەمەسە «شاريعات ٴىلىمىن تاراتتى» سەكىلدى ٴداستۇرلى تىركەستەر ەمەس، «حيكمەت ٴىلىمىن ايتتى (ۇيرەتتى، ناسيحاتتادى)» دەگەن ەرەكشە انىقتاما قولدانىلادى. مۇنىڭ ٴوزى اتالمىش شەجىرەدە «حيكمەت» ۇعىمىنا ەرەكشە ٴمان بەرىلىپ وتىرعانىن، ىسقاق باب پەن ونىڭ سەرىكتەرى ۇستانعان، تاراتقان جولدىڭ – تۇركى توپىراعىنا تاراعان يسلامنىڭ تەك شاريعات جوسىعىمەن شەكتەلمەگەنىن، تەرەڭ ماعىنالى، تىلسىم ٴىلىم – تاريقات ٴىلىمىن كەڭىنەن قامتىعانىن ەرەكشەلەپ تانىتۋدى كوزدەگەنىن اڭعارتادى. بۇل ٴىلىمنىڭ كوشباسىندا ىسقاق بابتىڭ تۇرعانى، شام ٴۋالاياتىنان تۇركىستان ولكەسىنە ٴدىن تاراتا كەلىپ، 85 جىل پاديشا بولعانى، قىزىر ىلياسپەن سۇحباتتاس بولۋ ٴۇشىن 80 جىل «سۋفرادارلىك قىلعانى» دا وسى ەڭبەكتە ايتىلادى. شەجىرەدەگى «سۋفرادارلىك»، «سۋفرا تۇتۋ» تىركەستەرىنىڭ حيكمەت ىلىمىمەن تىكەلەي قاتىستى سيمۆولدىق تا، ريتۋالدىق تا ٴمانى بار. سونداي-اق تاريقات تاجىريبەسىندەگى قىلۋەتكە ٴتۇسۋ ٴۇردىسى دە تۇركى دالاسىنا ىسقاق باب كەزەڭىنەن ٴمالىم: سول تۇستاعى قاراحان مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى ابد ٴار-راحيمنىڭ (ساتۇق بوعراحان) وسى ٴداستۇردى ۇستانعانى جونىندە مالىمەتتەر ساقتالعان. كورنەكتى تۇركىتانۋشى زاكي ٴۋاليدي توعاننىڭ ەڭبەگىندە ەسكە الىناتىن، ياساۋيگە تەلىنىپ جۇرگەن جاڭادان تابىلعان حيكمەتتەردە كەزدەسەتىن «سۇلتان ساتۇق بوعراحان ٴپىرمۇعان ەمەس پە؟» دەلىنگەن جولداردىڭ نەگىزىندە وسى دەرەك جاتىر. ٴياساۋيدىڭ ٴوز اكەسى يبراحيم شايحتىڭ دا قىلۋەت ۇستاعانى بەلگىلى. دەمەك، حيكمەت-سوپىلىق ٴىلىمى تۇركى توپىراعىنا يسلامنىڭ العاشقى تارالۋ داۋىرىنەن – ٴvىىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىنەن باستاپ دەندەي ەنىپ، كەڭىنەن تاراعان. سوپىلىق جولدىڭ تۇركى مۇسىلماندىعىنىڭ نەگىزىنە اينالۋىنىڭ سەبەبى دە وسىندا.

حيكمەت ٴىلىمى ياساۋيگە دەيىنگى تۇركى اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىندا ەلەۋلى ٴىز قالدىردى. ٴابۋ ناسىر ٴال-فارابيدىڭ اللا دانالىعىن (حيكما ٴيلاھييا) تانۋ جونىندەگى ٴىلىمى مەن ٴجۇسىپ بالاساعۇن داستانىندا كورىنىس تاپقان «قۇت اكەلۋشى ٴىلىم» كونسەپسياسى وسى حيكمەت ٴىلىمىنىڭ تىكەلەي اسەرىنەن تۋىنداعانى ز.جانداربەك، ٴا.مۋمينوۆ سەكىلدى ٴبىرقاتار عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىندە تۇجىرىمدالدى.

ورتاعاسىرلىق شىعىستىڭ وزىق ويلى شىعارماشىلىق يەلەرىنە زور ىقپالىن تيگىزگەن ٴفارابيدىڭ گۋمانيستىك جانە راسيوناليستىك يدەيالارىنىڭ نەگىزىندە سوپىلىق ٴىلىم ۇستانىمدارى، ال ونىڭ «پاراساتتى ادام» يدەالىنىڭ قاينارىندا سوپىلىقتاعى كەمەل ادام كونسەپسياسى تۇردى. تۇركى دالاسىنىڭ داڭقتى تۇلەگىنىڭ پوەزيالىق مۇراسىندا دا سوپىلىق سارىن ٴىزى سايراپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى ٴفارابيدىڭ ٴوزى تۋعان توپىراقتان ٴتۇيىپ وسكەن، بالا شاقتان ساناسىنا سىڭگەن حيكمەت ٴىلىمىنىڭ جەمىسى بولاتىن. فارابي ولەڭدەرى مەن ياساۋي حيكمەتتەرى ساباقتاستىق تۇرعىسىنان سارالانار بولسا، ٴبىرقاتار جايتتاردىڭ بەتى اشىلارى ٴسوزسىز. شىعىس رەنەسسانسى تۋدىرعان سەرپىن ورتاعاسىرلىق ادەبيەتتە فيلوسوفيالىق ويلاردىڭ دامىتىلۋىنا، فارابي يدەيالارىنىڭ كوركەم شىعارمالاردا جالعاسىن تاۋىپ، حالىق اراسىنا كەڭىنەن تارالۋىنا ىقپال ەتتى. كورنەكتى شىعىستانۋشى ب.عافۋروۆ فارابي شىعارمالارىنداعى كەمەل پاراسات جايلى اسقاق ويلاردى، «قايىرىمدى بيلەۋشى» بەينەسىندەگى بيىك اڭسار-مۇراتتى فيردوۋسي، نيزامي، ٴجۇسىپ بالاساعۇن، ساعدي، حافيز، ٴجامي، ناۋايي، رۋستاۆەليدىڭ، بەرتىنىرەكتە ابايدىڭ جاڭعىرتىپ جىرلاعانىن جازادى. مۇنىڭ بارلىعى فارابي يدەيالارىنىڭ ٴتۇپ نەگىزىندە تۇرعان حيكمەت ٴىلىمىنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن جاسامپازدىعىنىڭ دالەلى بولىپ تابىلادى. ٴحى عاسىرداعى پارسىنىڭ كورنەكتى اقىنى، ٴدىن عالىمى ناسير حۋسراۋ  «كيتاب جامي ال-حيكماتاين» («ەكى حيكمەت ٴىلىمى تۋرالى جيناق-كىتاپ») اتتى ەڭبەگىندە فارابي نەگىزدەگەن ٴىلىم تۋرالى كوپتەگەن كوزقاراس-پىكىرلەردى كەلتىرەدى[9].

تۇركى جازبا ادەبيەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ ٴبىرى ج.بالاساعۇن شىعارماشىلىعىنان دا حيكمەت ٴىلىمىنىڭ تىكەلەي ىقپالى بايقالادى. بۇگىنگە دەيىن وتاندىق عىلىمدا بالاساعۇن داستانىنداعى «پاراساتتى بيلەۋشى»، «كەمەل قوعام» يدەيالارىن ٴبىرىڭعاي فارابي فيلوسوفياسىمەن بايلانىستىراتىن، سونىڭ اسەرىنە تەليتىن كوزقاراستار باسىم بولىپ كەلەدى. دەگەنمەن، بىزدىڭشە، وتانداس قوس تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعىندا ساباقتاستىقتان گورى سالالاستىقتىڭ باسىم ەكەنىن قابىلداعان ٴجون. سەبەبى، جوعارىدا ايتىلعانداي، تۇركى ولكەسىنىڭ يدەيالىق تۇعىرىنا اينالعان سوپىلىق-حيكمەت ٴىلىمىنىڭ نەگىزدەرى فارابي مەن بالاساعۇنعا بىردەي تانىس بولعانى انىق. «قۇتتى بىلىكتە» وزىندىك پوەتيكالىق شەشىمىن تاپقان «قۇت اكەلۋشى بىلىك» – حيكمەت ٴىلىمى جانە ودان تۋىندايتىن قوعامدىق-الەۋمەتتىك  يدەيالار بالاساعۇنعا فارابي ارقىلى اينالما جولمەن جەتۋى شارت ەمەس بولاتىن. داستانداعى پاراساتتى، باقىتتى قوعام تىرشىلىگىنىڭ ٴبىر ۇستىنى  – قاناعات سەزىمىنىڭ ودعۇرمىش سوپى بەينەسى ارقىلى كورىنىس تابۋى،  ٴوزىن ٴبىرجولا حاق جولىنا ارناپ، ەلدەن جىراق جالعىزدىقتا-قىلۋەتتە كۇن كەشكەن تاقۋانىڭ تاراپىنان ايتىلاتىن بارلىق ۇگىت-ناسيحات سوزدەردە تۇركى سوپىلىعىنا ٴتان نەگىزگى ۇعىمدار مەن ۇستانىمداردىڭ استاسا ٴورىلىپ جاتۋى شىعارما اۆتورىنىڭ سوپىلىق ىلىممەن ەتەنە تانىستىعىن اڭعارتادى. سونداي-اق تۋىندىداعى بيلەۋشى مەن ٴۋازىردىڭ ودعۇرمىشتىڭ تاقۋالىعىن تابيعي تۇردە قابىلداۋى، وعان ەرەكشە تۇسىنىستىكپەن، ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراۋى، ونى ٴپىر تۇتىپ، قاجەت كەزىندە كەڭەس الىپ وتىرۋى شىعارما جازىلعان تۇستا (ٴحى ع.) تۇركىلەر جەرىندە سوپىلىق جولدىڭ قالىپتى قۇبىلىسقا، ٴتىپتى، قوعام ومىرىندەگى جەتەكشى ينستيتۋتقا اينالىپ ۇلگەرگەنىن كورسەتەدى. تۇركى سوپىلىعىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ساتۇق بوعراحان نەگىزىن قالاعان قاراحان مەملەكەتىندە ٴومىر ٴسۇرىپ، سول ەلدىڭ بيلەۋشىسىنە ارناپ داستان جازعان ٴجۇسىپ بالاساعۇن شىعارماشىلىعىندا سوپىلىق سارىنداردىڭ ايقىن كورىنىس تابۋى زاڭدى قۇبىلىس بولاتىن.

ايتىلعانداردان اڭعاراتىنىمىزداي، حيكمەت ٴىلىمىنىڭ تۇركى توپىراعىنداعى تاريحى مەن تاجىريبەسى قوجا احمەت ياساۋي ٴومىر سۇرگەن كەزەڭگە دەيىن ٴبىرقاتار بەلەستەردى وتكەرگەن. دەگەنمەن ياساۋيگە دەيىن بىردە-بىر ٴىلىم يەسى ولەڭمەن حيكمەت ايتتى دەگەن دەرەك جوق. ال ەل اۋزىندا ساقتالعان، ياساۋييا تاريقاتىنا ٴتان ورتاعاسىرلىق جازبالاردا كەلتىرىلگەن اڭىزدار حيكمەت-ولەڭ ٴداستۇرىنىڭ ياساۋيدەن باستالعانىن كورسەتەدى. س.ساپابەك ۇلى جازىپ العان اڭىزداردىڭ بىرىندە مۇحاممەد پايعامباردىڭ امانات-قۇرماسىن (ٴىلىمنىڭ سيمۆولى) جەتكىزۋشى ارىستان بابتىڭ بالا احمەتپەن كەزدەسكەن ٴساتى تۋرالى بىلاي دەلىنەدى: «بالام، اتىڭ – احمەت ەكەن، ٴىشىڭ تولا حيكمەت ەكەن، اش اۋزىڭدى!» دەگەندە، جەتى جاسار بالا جالت قاراپ، اۋزىن اشقاندا، قۇرما ۇشىپ بارىپ بالانىڭ اۋزىنا كىردى. بالا ۇرشىقتاي شيراتىلىپ، حيكمەت ايتا باستايدى»[10]. «ديۋاني حيكمەتتە» وسى وقيعا ٴياساۋيدىڭ ٴوز اتىنان باياندالادى:

 

جەتى جاستا ارىستان بابام ىزدەپ تاپتى،

ٴار سىرىمدى كورگەن سايىن بۇركەپ جاپتى.

«بيلحامديللاھ كوردىم» دەپ ٴىزىمدى ٴوپتى،

سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.

 

...سەگىزىمدە سەگىز جاننان جول اشىلدى،

«حيكمەت ايت!» دەپ باسىما نۇر شاشىلدى.

بيحامديللاھ ٴپىرمۇعان شاراپ ٴىشىردى،

سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە[11].

 

ٴوز تۋىندىسىن «بيسميللاھ دەپ باياندايىن حيكمەت ايتىپ» دەپ باستاعان ياساۋي حيكمەتتەردىڭ اللا امىرىمەن كەلگەن ٴىلىم، تاڭىرلىك شابىتتان تۋىنداعان جىرلار ەكەنىن «حيكمەت ايت» دەپ سۋبحان ايتتى، شەشەن بولدىم»، «مەنىڭ حيكمەتتەرىم اللادان پارمەن»، «مەنىڭ حيكمەتتەرىم اللادان نىعمەت»، «قۇدايدىڭ سوزىنەن شىققان بۇل حيكمەت» سەكىلدى جولدارمەن ۇنەمى ەسكە سالىپ وتىرادى.

«ديۋاني حيكمەتكە» دەيىنگى ەجەلگى تۇركى ادەبيەتىنىڭ بىزگە ٴمالىم پوەزيالىق تۋىندىلارىندا «حيكمەت» ۇعىمى كەزدەسپەيدى ٴارى ەشقانداي اۆتور ٴوز شىعارماسىنا قاتىستى «حيكمەت» اتاۋىن قولدانباعان. مۇنىڭ ٴوزى سول تۇستا تۇركىلەرگە حيكمەت ٴىلىمى جاقسى تانىس بولعانىمەن، ونىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرىپ، تالعامپاز پوەزيا تالابىنا سايكەستەندىرىپ، دەربەس جانر دارەجەسىنە كوتەرەتىن، يسلامي ۇعىمدار تۇراقتانباعان تۇركى تىلىندە شەبەرلىكپەن جىرلاپ جەتكىزۋگە قابىلەتتى تۇلعانىڭ تاريح ساحناسىنا شىعا قويماعانىن اڭعارتادى. ٴوز كەزەگىندە بۇل تاريحي مىندەت سوپىلىق ٴىلىمى كەمەل، اقىندىق دارىنى قۋاتتى، ٴداۋىر تالابىن، قوعام سۇرانىسىن تەرەڭ سەزىنگەن، زامان مەن ادام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن العاشقى بولىپ ارقالاعان وتانشىل، ويشىل اقىن قوجا احمەت ٴياساۋيدىڭ ەنشىسىنە بۇيىردى.

ياساۋي حيكمەتتەرى سوپىلىق ٴىلىمنىڭ جالاڭ ۋاعىزشىسى ەمەس. اۆتوردىڭ بولمىستى ٴدىندار رەتىندە ٴتۇيسىنۋى قانشالىقتى تەرەڭ بولسا، اقىن رەتىندە سەزىنۋى دە سونشالىقتى شىنايى. حيكمەتتەردە باياندالاتىن وقيعا، سۋرەتتەلەتىن ٴحال، ناسيحاتتالاتىن ٴىلىم ەڭ الدىمەن سىرشىل سەزىم كورىگىنەن وتكىزىلىپ، تۇنىق پوەزيا تابيعاتىنا ٴتان بەينەلىلىكپەن، كوركەمدىكپەن، شەبەرلىكپەن جەتكىزىلەدى.

وسى ورايدا شەگىنىس جاساپ ايتا كەتەرلىك ٴبىر جايت بار. 1973 جىلى تاشكەنت قالاسىندا «ابۋ رايحون بيرۋنيي. حيكماتلار» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. ورتاعاسىرلىق كورنەكتى ويشىل، ەنسيكلوپەديست عالىم ٴابۋ رايحان ٴبيرۋنيدىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ سان سالاسىمەن شۇعىلدانا ٴجۇرىپ، قوعامدىق عىلىمدار بويىنشا دا بىرنەشە ەڭبەك قالدىرعانى ٴمالىم. ادەبيەت ماسەلەلەرىنە قاتىستى تراكتاتتار جازىپ، پارسى پوەزياسىنىڭ ٴبىرقاتار ۇلگىلەرىن اراب تىلىنە اۋدارعان عالىمنىڭ ٴتولتۋما پوەزيالىق شىعارمالارى دا ەداۋىر. بيرۋني ولەڭدەرى نەگىزىنەن فيلوسوفيالىق ماسەلەلەردى قوزعايدى، تالىم-تاربيەلىك ناسيحاتتار بەرەدى، عۇمىرنامالىق دەرەكتەردى قامتيدى. ستيلدىك جاعىنان  بيرۋني ولەڭدەرى يبن سينا تۋىندىلارىمەن ۇندەس كەلەدى، سول تۇستا ٴبىرشاما قالىپتاسقان زيالى ويشىلدار پوەزياسىنىڭ قولتاڭباسىن تانىتادى.  ال ٴبىز ٴسوز ەتىپ وتىرعان رۋحاني-ماعىناۋي قۇندىلىقتاردى ۇستىن ەتىپ، «باقىتقا جەتۋ ٴىلىمىن» جىرلاعان سوپىلىق پوەزيا تۋىندىسى – حيكمەتتەرمەن عالىم ولەڭدەرىنىڭ رۋحى مۇلدە سايكەس كەلمەيدى جانە اۆتور ٴوز ولەڭدەرىن «حيكمەت» دەپ اتاعان دا ەمەس. وزىندىك ورنەگى، دارا جانرلىق ٴبىتىمى، دەربەس مەكتەبى، قالىپتاسقان ٴداستۇرى بار حيكمەت-ولەڭدەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرمەي، ونى بيرۋني پوەزياسىنا اتاۋ ەتىپ بەلگىلەگەن وزبەك عالىمى، بيرۋنيتانۋشى ا.يريسوۆتىڭ بۇل شەشىمىن قۇپتاي قويۋ قيىن.

وسىعان ۇقساس مىسال تاتار ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا ارنالعان «بورىنگى توركي ٴھام تاتار ٴادابياتىنىڭ چىگاناكلارى» (قازان، 1981) اتتى ەڭبەكتە دە كەزدەسەدى. ٴجۇسىپ بالاساعۇن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان تاراۋدا «قۇتتى بىلىك» داستانىنان 3 ٴبايىتتى (التى جول) اۋدارماسىمەن كەلتىرە وتىرىپ، اۆتورلار ولاردى «حيكماتلار» دەگەن اتپەن بەرىپتى. ماقال-ماتەل ماندەس دانالىق وي-تۇيىندەرىن، ناقىل سوزدەردى بالاساعۇن داستانىنان كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى، شىعارمانىڭ جانرلىق-ستيلدىك ەرەكشەلىگىنىڭ ٴوزى وسىعان العىشارت بولعان. دەگەنمەن مۇنداي جالپىلاما سيپات اتالعان ۇزىندىلەرگە «حيكمەت» ۇعىمىن تەلۋگە نەگىز بولا المايدى. بۇل تۇستا تاتار عالىمدارى ٴتول ادەبيەتتەرىندە بۇرىننان قالىپتاسقان ناقىل سوزدەرگە قولدانىلاتىن «حيكمەت» اتاۋىن نەگىزگە الىپ، ۇزىندىلەردى وسىلاي اتاسا كەرەك (تاتار ادەبيەتىندەگى بۇل ۇعىم قاسيدانىڭ قۇرىلىمدىق بىرلىگى رەتىندەگى حيكمەتتەردىڭ تابيعاتىنا كوبىرەك ساي كەلەدى). دەگەنمەن اۆتوردىڭ –  ٴجۇسىپ بالاساعۇننىڭ حيكمەت ىلىمىنەن حاباردار بولا وتىرىپ، ٴوز تۋىندىسىنداعى ناقىلداردى «حيكمەت» دەپ اتاماۋىنىڭ، شىعارماسىندا بۇل ۇعىمدى مۇلدە قولدانباۋىنىڭ دا ٴمانى بار بولۋعا ٴتيىس. «حيكمەت» ۇعىمىنىڭ مازمۇندىق اياسى كەڭ ەكەندىگىنە، بەلگىلى ٴبىر دارەجەدە ناقىل سوزدەردىڭ ٴسينونيمى بولىپ تابىلاتىنىنا تالاس جوق، ٴبىراق تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىندە، ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدە ەرەكشە ورىن الاتىن، دەربەس ٴداستۇر قالىپتاستىرعان شىعارماشىلىق قۇبىلىستىڭ – حيكمەت جانرىنىڭ اتاۋىن ورىندى-ورىنسىز قولدانا بەرۋ ونى ناقتىلىقتان ايىرىپ، مازمۇنىنا كولەڭكە تۇسىرەتىنىن ۇمىتپاعان ٴجون. ادەبي ۇعىمدارعا ساق بولىپ، تەرميندىك ىسىراپشىلدىقتان اۋلاق تۇرۋ – وسكەلەڭ ادەبيەتتىڭ ورىندى تالاپتارىنىڭ ٴبىرى.

قورىتا ايتقاندا، تۇركى ادەبيەتىندە حيكمەت ٴىلىمىن العاشقى بولىپ   پوەزيا تىلىمەن ورنەكتەگەن قوجا احمەت ياساۋي بولىپ تابىلادى. اقىن شىعارماشىلىعىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەت تاريحىندا دارالاپ تۇراتىن باستى ەرەكشەلىك وسى. ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ جانرلىق ٴبىتىمىن، ستيلدىك تابيعاتىن سارالاۋدا اتالعان ەرەكشەلىكتىڭ نەگىزگى رول اتقاراتىنى داۋسىز.

اينۇر ٴابدىراسىلقىزى،

قر ٴدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق

قوعام مينيسترلىگى ٴدىن ىستەرى كوميتەتى

ٴدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە

تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، فيلول. ع. ك.

 


[1] ەسەمبەكوۆ ت. ادەبي تالداۋعا كىرىسپە. – قاراعاندى: كارگۋ باسپاسى، 1991. 52 ب.

[2] كوپرۇلۇ م.ف. ياساۋي تانىمى مەن تاعىلىمى (اۋد. ك.كوچ). – شىمكەنت،  1999. 167 ب. 

[3] ادەبيەتتانۋ. تەرميندەر سوزدىگى (قۇراست. ز.احمەتوۆ، ت.شاڭبايەۆ). –الماتى: انا ٴتىلى، 1998. 130 ب.

[4] banarli n.s. resimli turk edebyati tarihi. – istanbul: devlet kitaplari، 1987. –322 s.

[5] كەنجەتاي د. قوجا احمەت ياساۋي دۇنيەتانىمى. – تۇركىستان:  ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى، 2004. – 341ب.

[6] قوجا احمەت ياساۋي. حيكمەت جيناق. (دايىن. م.جارمۇحامەد ۇلى، م.شافيعي، س.ٴداۋىت ۇلى). –الماتى: 

      جالىن، 1998. 290 ب.

[7] سافي اد-دين ورىن قويلاقى. ناسابناما. (دايىن. مۋمينوۆ ٴا.، جانداربەكوۆ ز.). – تۇركىستان، مۇرا، 1992. 26 ب.

[8] سوندا، 27 ب.

[9] مۋمينوۆ ا. رەليگيوزنو-پوليتيچەسكايا دەياتەلنوست ابۋ ناسرا ال—فارابي // كۋلتۋرا كوچەۆنيكوۆ نا رۋبەجە ۆەكوۆ (ٴحىح-حح، ٴحح-ححى ۆۆ.). ماتەريالى مەجدۋنارودنوي كونفەرەنسيي. – الماتى، 1995. 

[10] ياساۋي تاعىلىمى. عىلىمي ماقالالار مەن جاڭا دەرەكتەر جيناعى. –تۇركىستان: مۇرا، 1996. 125ب.

[11] قوجا احمەت ياساۋي. حيكمەت جيناق. (دايىن. م.جارمۇحامەد ۇلى، م.شافيعي، س.ٴداۋىت ۇلى). –الماتى: 

      جالىن، 1998. 183-185 بب.

وقىلدى 2823 رەت
joomshaper
top