حانافي ٴمازھابىنىڭ كەڭ تارالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى

سەنبى، 22.10.2016
Ханафи мәзһабының кең таралуының негізгі себептері

حانافي ٴمازھابىنىڭ مۇسىلمان الەمىنە كەڭ تارالۋىنىڭ دىني-كانوندىق، تاريحي-گەوگرافيالىق، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، ساياسي-قۇقىقتىق جانە ت.ب. سەبەپتەرى بار. وعان قىسقاشا توقتالار بولساق:

بىرىنشىدەن، يمام اعزام ٴابۋ حانيفا ٴومىر سۇرگەن يراكتاعى كۋفا قالاسى يران مەن قوراسان جانە اناتوليا وڭىرىمەن شەكتەسەتىن ەدى. ٴابۋ حانيفانىڭ كوزى تىرىسىندە-اق ونىڭ باي ٴىلىمى تاياۋ ماڭداعى ەلدەرگە تارالا باستادى.

اسىرەسە، يمام اعزامنىڭ شاكىرتى مۇحاممەد ٴاش-شايبانيدىڭ قوراسان ايماعىنا ابباسي بيلىگى تاراپىنان قازى بولىپ تاعايىندالىپ، ونىڭ وسىندا شاكىرتتەر تاربيەلەۋى، حانافي ٴمازھابىنىڭ ورتالىق ازيا مەن ٴۇندىستانعا تارالۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. سونداي-اق، يمام اعزام ٴابۋ حانيفا جانە ونىڭ شاكىرتى مۇحاممەد اش-شايباني ٴماۋالي (اراب ەمەس) عۇلاما بولاتىن. وسى سەبەپتەن دە حانافي ٴمازھابي اراب ەمەس ۇلتتار اراسىندا كەڭىنەن تارالدى.

ەكىنشىدەن، يمام اعزام ٴابۋ حانيفانىڭ بەل شاكىرتى يمام ٴابۋ يۋسۋب ابباسي حاليفاتىنىڭ باعدات قالاسىنىڭ باس قازىسى بولىپ قىزمەت ەتتى. بۇل حانافي ٴمازھابىنىڭ بيلىك تاراپىنان ساياسي قولداۋ تابۋىنا تۇرتكى بولدى. ٴتىپتى، ابباسي بيلەۋشىسى حارۋن راشيد (763-809) داۋىرىندە حانافي ٴمازھابى مەملەكەتتىك ٴمازھابقا اينالدى. حاليف ٴال-مامۋن (786-833) مەن مۇتاسيم (794-842) كەزىندە حانافي ٴمازھابىنىڭ ورنىن مۋعتازالي ٴمازھابى اۋىستىرعانمەن، حاليف ۋاسيكتىڭ 812-847 بيلىك قۇرعان كەزىنەن باستاپ قايتادان حانافي ٴمازھابى مەملەكەت يدەولوگياسىنا اينالدى. حاليفاتتا حانافي ٴمازھابىنىڭ سالتانات قۇرۋى بەس عاسىرعا دەيىن جالعاستى. ودان كەيىنگى ماملۇك بيلەۋشىلەرى مەن وسمان حاليفاتى تاراپىنان دا حانافي ٴمازھابىنا قولداۋ كورسەتىلدى. وسىنداي ساياسي دەمەۋدىڭ ارقاسىندا حانافي ٴمازھابى دۇنيەنىڭ ٴتورت بۇرىشىنا تارالدى.

ۇشىنشىدەن، حانافي ٴمازھابىنىڭ ساۋدا-ساتتىق سالاسىنداعى ۇكىمدەرى وزگە ٴمازھاب ۇكىمدەرىنە قاراعاندا قولايلى ەدى. جالپى، حانافي ٴمازھابىنىڭ قوعامدىق قارىم-قاتىناستى رەتتەۋ ۇكىمدەرى باسقا ٴمازھاب ۇكىمدەرىمەن سالىستىرعاندا، بۇقارا حالىققا تيىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ٴاربىر ماسەلەنىڭ شەشىمى قۇران مەن سۇننەتتە كەزدەسپەسە، حانافي عۇلامالارى راي (اقىل) ادىسىمەن ۇكىم شىعارادى. ٴاسىلى، راي قۇقىقتىق مەكتەبى ٴاربىر ٴىستى مەيلىنشە قوعام مۇددەسى تۇرعىسىنان وڭ رەتتەۋگە تىرىسادى. وسى سەبەپتەن دە حانافي ٴمازھابىندا ٴبىر ماسەلە بويىنشا ەكى قياس ۇكىمىن شىعارۋ مۇمكىندىگى  تۋعان ساتتە يستيھسانمەن (جەڭىلى نەمەسە قولايلىسى) ۇكىم شىعارۋ ٴادىسناماسى قالىپتاسقان. بۇل قولايلى قۇقىقتىق ٴادىسناما دا ٴوز كەزەگىندە حالىقتىڭ حانافي  ٴمازھابىنا دەگەن ىقىلاسىن ارتتىرا ٴتۇستى. 

تورتىنشىدەن، حانافي ٴمازھابىنداعى كالام نەگىزدەرى وزگە ٴمازھابتاردىڭ ۇكىمدەرىمەن سالىستىرعاندا وزىندىك ەرەكشەلىككە يە. مىسالى، حانافيدەن وزگە ٴاھلۋ سۋننا ٴمازھابتارىندا يمان مەن امال تۇتاس قاراستىرىلادى. ولاردا شاريعات بەكىتكەن امالداردى ورىنداماۋ دىنسىزدىككە بالانادى. ال، حانافي ٴمازھابىندا يمان مەن امال ەكەۋى ەكى بولەك ۇعىم رەتىندە قاراستىرىلادى. شاريعات بەكىتكەن امالداردى ورىنداماۋ تەك كۇنا ٴىس سانالىپ، ٴبىراق، كۇپىرلىككە شىعارىلمايدى. حانافي ٴمازھابىنىڭ بۇل سەنىمدىك نەگىزى كوپشىلىك قاۋىم ٴۇشىن وتە ٴتيىمدى ەدى.

بەسىنشىدەن، حانافي ٴمازھابى ۇلتتاردىڭ يسلامعا دەيىنگى مادەنيەتىنىڭ ساقتالۋىنا ٴوز ىقپالىن تيگىزىپ وتىردى. حانافي ٴمازھابىندا يسلامنان بۇرىن قالىپتاسقان ۇلتتاردىڭ سالت-جورالارىنا قاتىستى ەكى ٴتۇرلى ۇكىم بەرىلەدى. قۇران مەن سۇننەتكە قاراما-قايشى سالتتاردى تۇتىنۋعا شاريعات ادا-كۇدە قارسى. شاريعاتتا مۇنداي تەرىس سالت-جورالار «فاسيد ادەت-عۇرىپ» بولىپ ەسەپتەلەدى ال، قۇران مەن سۇننەتكە قايشى ەمەس عۇرىپتاردى فاكيھتەر تەرىسكە شىعارمايدى. ەگەر، ٴبىر ماسەلەگە قاتىستى قۇران مەن سۇننەتتە ناقتى ۇكىم بولماي، ونى شەشۋدىڭ دۇرىس جولى ادەت-عۇرىپتا بار بولسا، ول ۇكىم رەتىندە قابىلدانادى. ونى «ساحيح ادەت-عۇرىپ» دەپ اتايدى.

حانافي ٴمازھابى وسىنداي دىني-كانوندىق، تاريحي-گەوگرافيالىق، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، ساياسي-قۇقىقتىق جانە ت.ب. سەبەپتەردىڭ نەگىزىندە  قاناتىن كەڭگە جايدى. بۇگىندە عالامداعى بارشا مۇسىلماننىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى حانافي ٴمازھابىن ۇستانادى. بۇل البەتتە حانافي ٴمازھابىنىڭ ارتىقشىلىعىن ايگىلەيدى. 

مۇحان يساحان

وقىلدى 1489 رەت
joomshaper
top