مەملەكەت جانە رۋحاني قۇندىلىقتار

سەيسەنبى، 15.03.2016
Мемлекет және рухани құндылықтар

عالام تاريحىنداعى ەڭ العاشقى مونونورمالاردىڭ (مەملەكەت) تەوكراتيالىق سيپاتتا بولعاندىعى كوپشىلىككە ٴمالىم. تەوكراتيالىق مەملەكەتتەردەگى ٴاربىر نورما ساكرالدى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلدى. قوعامدىق قاتىناستاعى جوسىق-جورالعىلاردىڭ استارىنان ٴدىني دوگما كورىنىس بەرىپ وتىردى. وسىعان بايلانىستى تەوكراتيالىق باسقارۋدا ساياسي جۇيە مەن ٴدىني-رۋحاني ىستەردىڭ  ارا-جىگى بولمادى. تەوكراتيالىق دوگمالار ورتا عاسىرلاردا قۇرىلعان مەملەكەتتەرگە ەلەۋلى ىقپال ەتتى. مىسالى، vii عاسىردا تاريح ساحناسىنا شىققان يسلام ٴدىنىنىڭ نەگىزىندە حاليفاتتىق مەملەكەت پايدا بولدى. ٴبىراق، يسلام ٴدىنىنىڭ باستى قاينار-كوزى قۇران مەن سۇننەتتە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ناقتى تۇرپاتى بەلگىلەنبەگەن ەدى. تەك مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ادىلەتتىلىك، بايات (سەنىمدىلىك)، شۋرا (كەڭەسۋ) سەكىلدى قاعيدالارعا نەگىزدەلەتىنى كورسەتىلگەن بولاتىن.

جالپى، مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ وزەگىن دىنگە نەگىزدەيتىن بارلىق جوعارى ساياسي ۇيىمداردىڭ ىشكى ٴمانى ۇقساس بولىپ كەلەدى. ايتسە دە، تاريحتاعى يسلامي سيپاتتاعى مەملەكەتتەردىڭ قۇرىلىسى مەن تۇرپاتىنىڭ بىر-بىرىنەن ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتارى بولدى. ماسەلەن، مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.) ٴمادينا قالاسىندا قۇرعان مەملەكەتى پايعامبارلىق باسقارۋعا نەگىزدەلگەن (ۋنيكالدى) جوعارى ساياسي ۇيىم بولاتىن. ودان كەيىنگى پايعامبارلىق باسقارۋدى ۇلگى ەتكەن اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) ٴىزباسارلارى ٴابۋ باكىر، ومار، وسمان، ٴالي بيلىك جۇرگىزگەن ساياسي بيلىك – حاليفاتتىق باسقارۋعا نەگىزدەلگەن مەملەكەت ەدى. ال ومايادتار، ابباسيدتەر، بۋيدتەر، فاتيميتتەر سەكىلدى مونورحيالىق نىسانداعى مۇسىلماندىق ساياسي جۇيەنى امىرلىك باسقارۋ تۇرپاتى دەپ اتاۋعا بولادى.

دەگەنمەن، كەيىنگى كەزەڭدەگى جاھاندانۋ ۇدەرىسىمەن يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ كوپشىلىگى رەسپۋبليكالىق باسقارۋ تۇرپاتىن قابىلدادى. دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتايتىن رەسپۋبليكالىق باسقارۋدىڭ ىشكى قۇرىلىمى زاڭ شىعارۋ (پارلامەنت)، اتقارۋشى (ۇكىمەت)، سوت جۇيەسى سەكىلدى بيلىك بۇتاقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىك، تەجەمەلىك باسقارۋ قاعيداسىنا نەگىزدەلەدى. تيراندىق باسقارۋعا جول بەرمەۋ ٴۇشىن بيلىك بۇتاقتارىنىڭ ٴبىر-بىرىنىڭ قۇزىرەتىن تەجەپ، قۇقىقتىق وكىلەتتىك شەڭبەرىندە عانا ارەكەت ەتۋگە رۇقسات بەرەتىن وسى تەپە-تەڭدىك، تەجەمەلىك باسقارۋدىڭ قوعامداعى ساياسي تەڭدىكتى ورنىقتىراتىنى مەملەكەت تەورياسى ىلىمىندە تولىق مويىندالعان. ٴبىراق قوعام تەك ساياسي باسقارۋداعى ادىلەتتىلىكتەن تۇرمايدى. مىسالى، الەۋمەتتىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنىڭ ٴبىرى – رۋحاني قۇندىلىقتار ەكەندىگى بەلگىلى. ال، تەوريالىق تۇرعىدان قارايتىن بولساق، رەسپۋبليكالىق باسقارۋ جۇيەسىندە رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ورنى ناقتى ايقىندالماعان.  

شىنتۋايتىندا، رۋحانياتسىز قوعامنىڭ تۇل ەكەندىگى امبەگە ايان. وسى سەبەپتەن دە، قوعامنىڭ مورالدىك قۇندىلىقتار مەن رۋحانياتقا زارۋلىگى ەشقاشان كەمىگەن ەمەس. ال، ساياسي-ەكونوميكالىق وركەندەۋمەن قاتار الەۋمەتتىڭ ارىن ارلايتىن ٴھام رۋحاني كەمەلدەنۋگە جەتەلەيتىن باسقارۋ ۇلگىسى بار ما؟

كەزىندە بۇل زارۋلىككە ٴابۋ باكر ۋارراق قوعامدى رۋحاني باسقارۋ تۋرالى مىنا كونسەپسياسىمەن جاۋاپ بەرگەن ەدى:

 «قوعامداعى كوسەمدەر ٴدىن باسىلارى (ۋلاما)، ەل بيلەۋشىلەر (ۋمارا) جانە حيكمەت يەلەرى (فۋقارا) بولىپ ٴۇش توپقا بولىنەدى. ۋلاما جولدان ازسا، ٴدىن كەتەر. ۋمارا ازسا، قوعام بۇزىلار، فۋقارا ازسا، احلاق كەتەر. ۋلامانى ازدىراتىن – اشكوزدىك، ۋمارانى ازدىراتىن – ادىلەتسىزدىك، فۋقارانى ازدىراتىن – رياكەرلىك. ەل بيلەۋشىلەر ٴدىن باسىلارىنا قۇلاق اسپاي ادىلەتسىزدىك جايلاپ، قوعام بۇزىلسا، ٴدىن باسىلار ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ ايتقانىنا ەرىپ، اقيقاتتان تايسا، رۋحانيات يەلەرى رياكەرلىك جاساسا، قوعام ٴشىريدى».

ورتا عاسىرلارداعى التىن وردا جانە قازاق حاندىعى داۋىرىندە ۋمارا ٴرولىن حان-سۇلتاندار، ۋلاما قىزمەتىن بي مەن قازىلار، ال فۋقارا مىندەتىن ابىزدار مەن اقىن-جىراۋلار اتقارىپ كەلدى. پاتشالىق رەسەيگە بودان بولعان كەزەڭدە دە ىبىراي، اباي، شاكارىم ٴماشھۇر ٴجۇسىپ جانە ت.ب. اعارتۋشىلار حالىقتىڭ ارى مەن ۇياتى بولا ٴبىلدى. ٴتىپتى، كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە حالىقتىڭ ٴوز ىشىنەن شىققان اقىن-جازۋشىلار مەن ونەر يەلەرى حالىقتىڭ رۋحاني تىرەگىنە اينالعان بولاتىن.

بۇگىنگى تاڭدا الەم مەملەكەتتەرىنىڭ كوپشىلىگى ٴدىني قۇندىلىقتاردى تۇتىنىپ-تۇتىنباۋدى ازاماتتاردىڭ ەركىنە قالدىراتىن زايىرلى جۇيەنى ۇستانادى. ونىڭ ىشىندە قازاق مەملەكەتىنىڭ دە زايىرلى جۇيەگە وتكەنىنە شيرەك عاسىرعا جۋىقتادى. زايىرلى جۇيەدە ٴدىني ىستەر مەملەكەتتىك باسقارۋدان بولىنگەن. مەملەكەتتىك باسقارۋشى ورگاندار دا ٴدىننىڭ ىشكى ماسەلەلەرىنە ارالاسپايدى. وسىعان سايكەس زايىرلى جۇيەدە ٴدىن ماماندارى ٴدىني عۇرىپتاردى ورىنداۋ ٴھام ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىمەن عانا شۇعىلدانۋعا ٴتيىستى بولىپ سانالادى.

ايتكەنمەن، بۇگىنگى قازاق قوعامىنداعى يمامدار مەن مولدالاردى ٴدىني راسىمدەرگە عانا جاۋاپتى  دەسەك قاتەلەسەمىز. شارتتى تۇردە الاتىن بولساق، كەڭەس ۇكىمەتى داۋىرىندە مولدا ٴمايىت جۋۋشى بولىپ ەسەپتەلسە، قازىرگى يمامدارىمىز قوعامنىڭ كىرىن جۋاتىن ەلدىڭ رۋحاني تىرەكتەرىنە اينالىپ وتىر. بۇل، البەتتە، حالىقتىڭ تاريحي تاجىريبەسى ەسكەرىلگەن زايىرلىقتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ياعني، ٴبىز زاماناۋي قاجەتتەلىكتەرگە ساي رۋحانياتىمىزدى ارلەندىرە تۇسەتىن دەموكراتيالىق تاڭداۋ جولىنا تۇستىك. 

مۇحان يساحان

وقىلدى 2596 رەت
joomshaper
top