ەلىمىزدەگى زايىرلىلىق ماسەلەسى

سەيسەنبى، 28.04.2015
Еліміздегі зайырлылық мәселесі

قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتا زاڭىنىڭ ٴابسوليۋتتى نورمالارىنىڭ ٴبىرى  – زايىرلىلىق. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كەزدەن ٴدىني ەركىندىكتى پاش ەتىپ، ٴتاۋ ەتىپ، قابىلداعان العاشقى زاڭدارىمىزدىڭ ٴبىرى – قر «ٴدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ٴدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭى بولاتىن. اتالمىش زاڭناماعا زامانا اعىسىنا قاراي بىرنەشە رەت تولىقتىرۋلار جاسالعان-دى، ال 2011 جىلى قر «ٴدىني قىزمەت جانە ٴدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» جاڭا زاڭى قابىلداندى. ياعني، قازاق ەلى – زايىرلى مەملەكەتتى ورنىقتىرۋ ۇستىندە. ونىڭ ىشىندە زايىرلىلىقتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋعا تالپىنۋدا.

«زايىرلى» ٴسوزىنىڭ ٴتۇبىرى اراب تىلىندەگى «سىرتقى» دەگەن ماندەگى «زاحير» سوزىنەن كەلىپ شىعادى. قازاق ٴتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنە[1] ۇڭىلسەك، «زايىر» ٴسوزى «انىق»، «ايقىن»، «اشىق» دەگەن سىن ەسىمدەردىڭ ماعىنالارىن بەرەدى. وسى «زايىر» دەگەن سىن ەسىمنەن تۇرلەنگەن «زايىرلى» ٴسوزى «بىلگىر»، «ٴبىلىمدار» دەگەن ماعىنالارعا سايادى. دەمەك، «زايىرلىلىق» دەپ «بىلگىرلىكتى»، «ٴبىلىمدارلىقتى» اتاساق بولادى. وكىنىشكە وراي، بۇگىنگى تاڭدا «زايىرلىلىق» ٴسوزىن باتىستان اۋىپ كەلگەن  «لايسيزم»، «سەكۋلياريزم»، «سۆەتسكوست» تەرميندەرىنىڭ بالاماسى رەتىندە تۇسىنەمىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى زايىرلىلىق جاڭاعى «ٴبىلىمدارلىق» ۇعىمىنا جاقىن دەپ بىلسەك ٴجون سياقتى.

لايسيزم (فرانسۋز تىلىندە «laïcisme») دەگەنىمىز – مەملەكەتتى باسقارۋدا قانداي دا ٴبىر دىنگە سىلتەمە جاساماستان، مەملەكەتتىڭ دىندەرگە دەگەن بەيتاراپتىلىعىن ۇستاناتىن قاعيدات. فرانسۋز تىلىندەگى «لايسيزم» ٴسوزى «ٴدىني ەمەس ادام»، «ٴدىني ادامنان وزگە حالىق» دەگەن ماعىناعا ساي كەلەتىن  لاتىن تىلىندەگى «laicus» سوزىنەن شىققان. ريم يمپەرياسى داۋىرىندە ٴدىني ادامدى «clerici»، ٴدىني ەمەس ادامدى «laici» دەپ اتاعان عوي. «لايسيزم» تەرمينىنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى اۋدارماسى بولىپ تابىلاتىن «secularity» ٴسوزى «ٴدىن جانە مەملەكەت ىستەرىن بىر-بىرىنەن بولەك ۇستاۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى.[2] بۇل ٴسوز لاتىن تىلىندەگى «زامان» ماعىناسىنداعى «saeculum» سوزىنەن شىققان. «لايسيزم» مەن «سەكۋلياريزم» سوزدەرى ورىس تىلىنە «زامانعا ساپ تۇزەۋ» نەمەسە «دۇنيەگە بوي تۇزەۋ» دەگەن ماعىناداعى «سۆەتسكوست» ٴسوزى تۇرىندە ەندى. فرانسيادا «laïcité»، «laicisme» تەرميندەرى «ماتەريالىق (عىلىمي) جانە يدەيالىق (ٴدىني) بولمىستاردى بىر-بىرىمەن ارالاستىرماۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

باتىس ەلدەرىندەگى زايىرلىلىق الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان قۇبىلىس بولسا، قازاقستانداعى زايىرلىلىق تاريحي ۇدەرىستىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتەن، قازاقستان الەۋمەتىندەگى زايىرلىلىق ٴدىندارلىق پەن سەنۋشىلىكتەن وقشاۋلانبايدى.

باتىستاعى زايىرلىلىق ٴدىن مەن دەنوميناسيالار، ٴدىندارلار مەن دىنسىزدەر اراسىنداعى كۇرەس-قاقتىعىستاردى توقتاتۋ ٴۇشىن پايدا بولدى. اگرەسسياشىل ەكسترەميزمنەن ارىلعان پىكىر مەن ار-وجدان بوستاندىعىن قۇرمەتتەيتىن سانا-سەزىمگە قول جەتكىزۋ ٴۇشىن عىلىمي جانە دەموكراتيالىق قۇرال رەتىندە قالىپتاستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى زايىرلىلىق بولسا، دىنسىزدىك القابىنداعى دىنسىزدەر ۇستەمدىگىنىڭ قيراۋى جاعدايىندا قالىپتاسقان قۇندىلىق بولىپ تابىلادى.

باستاپقىدا باتىستا حريستياندىق «پاتشانىكى – پاتشاعا، قۇدايدىكى – قۇدايعا» دەپ اتالاتىن ٴدىن مەن مەملەكەت ىستەرىن بىر-بىرىنەن ٴبولۋ قاعيداتىن ۇستانعان بولاتىن. شىركەۋ جانە ٴدىن قىزمەتشىلەرى، اسىرەسە مەملەكەتتىڭ السىزدىگىن، ٴتىپتى «جوقتىعىن» دەپ تە ايتساق دۇرىس بولار، پايدالانىپ، كەز كەلگەن نارسەدە، ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتە دە ٴوز ۇستەمدىگىن ورناتقان ەدى. بۇنىسىنا دا قاناعاتتانباستان ٴتۇرلى سىلتاۋمەن دىنگە قىزمەت ەتپەيتىن، گرەكشە «laikos»، لاتىنشا «laicus» («حالىقتىق»، «حالىقشىل») دەپ اتالاتىن ادامداردى، توپتاردى، قاۋىمدار مەن تاپتاردى ازاپتاي باستادى. ينكۆيزيسيا ٴجيى قولدانىلدى.

ەۋروپانىڭ بيلەۋشىلەرىنە اينالعان پاپالار كرەست جورىقتارىن ۇيىمداستىردى، پاتشالاردى تاقتان الىپ، تاققا وتىرعىزدى، قالاعان ەلدى قۇرىپ، قالاماعانىن قىردى. ورتاعاسىرلىق ەۋروپادا مال-مۇلىكتىڭ ۇشتەن ەكىسى (2/3)، جەردىڭ ۇشتەن ٴبىرى (1/3) جانە كىرىستىڭ جارتىسى (1/2) پاپالاردىڭ قولىندا بولدى.

حريستياندىق تاريحىنىڭ ۇزاق ٴبىر كەزەڭىندە ادامداردىڭ ٴدىني ٴارى ٴدىنسىز ٴومىرىن بيلەپ-توستەدى. سوندىقتان، ورتاعاسىرلىق ەكونوميكالىق ٴومىردى شىركەۋدەن ٴبولىپ ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ٴوزىن قۇدايعا تاپسىرىپ، موناستىردە وڭاشالانعان ادامدار عيباداتپەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى، ساۋدا-ساتتىق جانە بانكيرلىكپەن اينالىستى. ورتا عاسىرلاردا بۇكىل ەگىندىك جەرلەردىڭ ۇشتەن ەكىسى (2/3)، ودان تۇسكەن كىرىستىڭ ۇشتەن ٴبىرى (1/3) شىركەۋگە تيەسىلى ەدى. شىركەۋ – قازىرگى ۋاقىتتا دا ەۋروپانىڭ ەڭ ٴىرى كاپيتاليستەرىنىڭ ٴبىرى.

قالاي بولعاندا دا، مۇنشاما ساياسي، الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق كۇش پەن مۇمكىندىككە يە شىركەۋگە قارسى باعىتتالعان دۇشپاندىق اۋەلى ونى سەكتالار مەن شىركەۋلەرگە ٴبولدى. ەڭ سوڭىندا شىركەۋ بارلىق نارسەسىن، ساياسي، الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى مەن مۇمكىندىكتەرىن حالىقشىلدارمەن بولىسۋگە ٴماجبۇر بولدى. ٴدىن مەن مەملەكەت نەمەسە شىركەۋ مەن مەملەكەت اراسىنداعى بۇل بولىنىسكە، ياعني جاڭاشا قارىم-قاتىناسقا، بيلىكتىڭ مۇنداي جاڭا سيپاتىنا «زايىرلىلىق» دەگەن اتاۋ بەرىلدى.

شىندىعىندا دا، ەۋروپا حالىقتارىنىڭ باسىنان وتكەرگەن بۇل تاريحي ۇدەرىستى جاقسى ٴتۇسىنۋ ٴۇشىن مىناداي ەكى فاكتوردىڭ ورىن العاندىعىن ەسكە الۋ كەرەك. ٴبىرىنشىسى، ەۋروپا حالىقتارىندا الەۋمەتتىك تاپتاردىڭ قالىپتاسىپ، ٴوزارا قايشىلىقتارعا بارۋى بولسا، ەكىنشىسى، حريستياندىقتىڭ بولمىستى بىر-بىرىنەن تاۋەلسىز رۋحاني جانە ٴدۇنياۋي كاتەگوريالار تۇرعىسىنان قاراستىراتىن دۋاليستىك دۇنيەتانىمعا يە بولۋى ەدى. بۇل ەكى فاكتور وتە ماڭىزدى. سەبەبى، زايىرلىلىق حريستياندىقتىڭ ٴداستۇرلى دۇنيەتانىمىندا ٴدۇنياۋي مەن رۋحاني الەمدى بىر-بىرىنەن ٴبولىپ قاراستىرۋىنان تۋىنداعان. ناتيجەسىندە، باتىستىڭ حريستياندىق قوعامى «ٴدىندار» جانە «زايىرلى» دەگەن ەكى الەۋمەتتىك توپقا ٴبولىندى. ٴدىنداردىڭ قاراۋىنا رۋحاني ىستەر كىرسە، زايىرلىنىڭ قاراۋىنا ٴدۇنياۋي ىستەر كىردى.

قوعامدىق قۇرىلىم جاعىنان بۇل ەكى الەۋمەتتىك توپ «شىركەۋ» مەن «مەملەكەت» اياسىندا شوعىرلاندى. حريستياندىق فيلوسوفيانىڭ ٴىرى وكىلى سانالاتىن اۋليە اۆگۋستيننىڭ پىكىرىنشە «civitas dei» دەپ اتالاتىن «قۇدايدىڭ مەملەكەتىنىڭ» قاسىندا «civitas terrena» دەپ اتالاتىن «جەردەگى مەملەكەت» بار. «civitas dei – شىركەۋ»، ال «civitas terrena – مەملەكەت» دەپ قابىلداعان شىركەۋ ريم يمپەرياسىندا زاڭدى تۇلعاعا اينالىپ، يمپەريا قۇلاعاننان كەيىن ونىڭ ساياسي، اكىمشىلىك، قۇقىقتىق جۇيەلەرىن وزىنە ىڭعايلاستىرىپ الدى. ٴسويتىپ، مەملەكەت بولۋدىڭ بارلىق ەلەمەنتتەرىنە قول جەتكىزدى. «كانوندىق قۇقىق» دەپ اتالاتىن كاتوليكتىك قۇقىق ارقىلى «زاڭ شىعارۋشى بيلىكتى»، مونوپوليست رەتىندە ٴبىلىم بەرۋ، مادەنيەت، حالىق سانىن تىركەۋ سياقتى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ىستەرى ارقىلى «اتقارۋشى بيلىكتى»، تەك ٴدىنداردى عانا ەمەس، زايىرلىنى دا جازاعا تارتۋ ارقىلى «سوت بيلىگىن» قولىنا شوعىرلاندىردى. وسىلايشا، شىركەۋ ٴvىىى عاسىردا ريم قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى سىيعا تارتىلعان جەرلەردە ٴوز مەملەكەتىن قۇرعان بولاتىن (بۇگىنگى ۆاتيكان مەملەكەتىمەن شاتاستىرماعان ٴجون. ۆاتيكاندى پاپاعا ب.مۋسسوليني سىيعا تارتقان).

ٴدۇنياۋي-رۋحاني ٴبولىنىستىڭ باسقا ٴبىر كورىنىسىن ساياسي بيلىكتىڭ مەملەكەت پەن شىركەۋ اراسىندا بولىنىسكە سالىنۋىنان بايقاي الامىز. مەملەكەتتىك بيلىك «regnum» («پاتشالىق») دەپ اتالسا، شىركەۋ بيلىگى «sacerdotium» («پوپتىق») دەپ اتالدى. حريستياندىقتىڭ تاريحىندا بۇل ەكى بيلىك كوزى ٴوزارا ۇستەمدىك ٴۇشىن كۇرەسىپ كەلدى. بۇل كۇرەستە كەيدە شىركەۋ مەملەكەتتەردىڭ ۇستىنەن قارايتىن قۇرىلىم سيپاتىنا يە بولىپ، يمپەراتورلار مەن كورولدەردى بيلەگەن بولسا، كەيدە مەملەكەتتەر شىركەۋدى باسقاردى. ەكى بيلىك كوزىنىڭ اراسىنداعى بۇل كۇرەس فرانسيادا 1905 جىلى تەوريالىق تۇرعىدان ەكەۋىنىڭ دە ٴوز سالاسىنداعى ەركىندىگىن ەسەپكە الاتىن «لايسيزم» («زايىرلىلىق») اتتى ٴدىن ساياساتىمەن اياقتالدى.

باستاپقىدا مۇسىلمانداردىڭ جەرورتا تەڭىزىن جاۋلاپ الۋى اۋەلدەن ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىساتىن باتىس ەۋروپانى جەرورتا تەڭىزىنەن الشاقتاتقان بولاتىن. بۇل فاكتور ەكى ماڭىزدى ناتيجە تۋىنداتتى. ٴبىرىنشىسى، وزدەرىن ريم يمپەرياسىنىڭ جالعاسى ساناعان كارولينگتەر حريستياندىق يدەولوگياسىن يسلامعا قارسى قويىپ، مەملەكەت ىشىندە شىركەۋدىڭ ۇستەمدىگىن مويىندادى. ٴدىندارلاردى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە تاعايىنداپ، جەرگىلىكتى شىركەۋلەرگە مەملەكەتتىك جەردىڭ كەڭ القاپتارىن سىيعا تارتىپ، سالىقتىڭ وننان ٴبىر بولىگىن (1/10) يەلەنۋگە رۇقسات بەردى. ەكىنشىسى، ەۋروپانىڭ «فەوداليزمگە»، جەر يەلەنۋشىلىككە نەگىزدەلگەن  اريستوكراتيالىق (اقسۇيەكتەر) جۇيەگە ٴوتۋى بولدى. ساۋدا جولدارىنان قول ۇزگەن ەۋروپا ەگىن شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن قوعامعا اينالدى. كارولينگتەر داۋىرىندە «مەملەكەتتىك قىزمەتكەر» دەپ اتالاتىن جاۋاپتىلار ورتالىق بيلىك السىرەگەننەن كەيىن جەرگىلىكتى مال-مۇلىكتى يەمدەنۋ ارقىلى اريستوكراتتارعا اينالدى. بۇل اقسۇيەكتەردىڭ جەرسىز جاتاقتاردى انت ىشكىزۋ ارقىلى وزدەرىنە باسىبايلى ەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە فەوداليزم پايدا بولدى. فەوداليزم جۇيەسىندە ەكونوميكالىق جانە رۋحاني ۇستەمدىك پەن وقۋ-جازۋ مونوپولياسىن قولىندا ۇستاعان شىركەۋ ەڭ ماڭىزدى ورىنعا يە بولدى. كاتوليسيزم فەوداليزمنىڭ يدەولوگيالىق قارۋىنا اينالدى.

مۇسىلمانداردىڭ جاۋلاپ الۋ ارەكەتىنىڭ توقتاۋى مەن كرەست جورىقتارى باتىس ەۋروپانىڭ جەرورتا تەڭىزىندەگى ساۋداسىن جانداندىردى. جاڭا كاسىپ ورىندارىنىڭ پايدا بولۋى ناتيجەسىندەگى جەرگە باسىبايلى جاس جاتاقتاردىڭ اۋىلدان قالاعا اعىلۋى بۋرجۋازيا تابىنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. بۇل جاڭا تاپتى قۇراعان بوسقىندار ٴوز مىرزالارىنىڭ ولاردى تاۋىپ الىپ، جەرىنە قايتارۋىنان قورىقتى. سول سەبەپتەن فەوداليزمگە جانە ونىڭ يدەولوگياسى بولىپ تابىلاتىن كاتوليسيزمگە قارسى جاڭا ٴبىر قالا قۇقىعىن قالىپتاستىردى. بۋرجۋازيانىڭ ەكىنشى قاناتى زيالىلار باسپاحانالاردىڭ پايدا بولۋى مەن كىتاپ باسىلىمدارىنىڭ ارتۋىنىڭ ارقاسىندا ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ، ويلارىن ەركىن جازىپ، بۋرجۋازيالىق كوزقاراستاردى حالىققا جايدى. شىركەۋ مەن اقسۇيەكتەرگە قارسىلىعىن جازۋ ارقىلى ٴبىلدىردى.

كورولدەر بولسا، تابىس كوزىنەن ايىرىلعان اقسۇيەكتەردەن بەت بۇرىپ، قارجى كوزىنە اينالعان بۋرجۋازياعا قولداۋ كورسەتە باستادى. پاپالاردىڭ ۇستەمدىگىنە قارسى بولعان كورولدەر ەندىگى جەردە «پاتشانىكىن – پاتشاعا، قۇدايدىكىن – قۇدايعا وتەڭدەر» دەگەن ساياساتتى ۇستانۋعا كىرىستى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋسياسىنىڭ فرانسيا كونستيتۋسياسى نەگىزىندە ازىرلەنگەندىگىن ەسەپكە الا وتىرىپ، حريستياندىقتىڭ تاريحىندا فرانسۋزداردىڭ دىنگە قاتىستى ۇستانعان ساياساتىن تورتكە ٴبولىپ جىكتەسەك بولادى. ولار:

1) ٴبىر ٴدىندى قولداپ، باسقا دىندەرگە تىيىم سالعان ساياساتى (ورتاعاسىرلىق فرانسيا);

2) ٴبىر ٴدىندى قولداي وتىرىپ، ەكىنشى دارەجەلى دەپ تانىعان دىندەردىڭ قىزمەتىنە رۇقسات بەرىپ، ولاردى دا بەلگىلى ٴبىر دارەجەدە قولداعان ساياساتى ( ۇلى فرانسۋز توڭكەرىسى جىلدارىنىڭ قارساڭىنادعى فرانسيا);

3) ەشبىر دىنگە قولداۋ كورسەتپەستەن، كەيبىر دىندەردىڭ قىزمەتىنە رۇقسات بەرىپ، ولاردى بەلگىلى ٴبىر دارەجەدە قولداعان ساياساتى (1801-1905 جج. ارالىعىنداعى فرانسيا). ەلزاس-لوتارينگيا اۋماعىندا ٴالى كۇنگە دەيىن وسى ساياسات قولدانىلۋدا;

4) تەوريا تۇرعىسىنان شىركەۋ مەن مەملەكەتتىڭ ٴوز ارالارىندا تاۋەلسىز قىزمەت جاساۋىنا جاعداي جاسايتىن جانە مەملەكەتتىڭ ەشبىر ٴدىندى مويىندامايتىن، ەشبىرىنە قولداۋ كورسەتپەيتىن، «زايىرلىلىق» دەپ اتالاتىن ساياساتى (1905 جىلدان بەرگى قازىرگى فرانسيا).

قىسقاسى، زايىرلىلىق فرانسيادا حريستياندىقتىڭ ٴداستۇرلى ٴدۇنياۋي-رۋحاني ايىرماشىلىعىنان جانە فرانسيانىڭ ۇلتتىق مەملەكەت تۇسىنىگى مەن كاتوليك شىركەۋىنىڭ عالامدىق يدەولوگياسى اراسىنداعى قاقتىعىستان تۋىنداعان مەملەكەتتىك سيپات بولىپ تابىلادى. باتىس قوعامىندا ٴدىندار ەمەس حالىققا جانە مەملەكەتكە شىركەۋ مەن ٴدىندارلار قىسىم تانىتقان بولاتىن. بۇل قىسىم شەگىنەن شىققاندا كوپشىلىك بىرىگىپ، شىركەۋ مەن ٴدىندارلاردىڭ استامشىلىعىنان قۇتىلۋ ٴۇشىن ولارعا قارسى ۇزاققا سوزىلعان كۇرەس ناتيجەسىندە جەڭىسكە جەتكەن ەدى. وسىلايشا، باتىس قوعامىندا شىركەۋ مەن مەملەكەت، ٴدىندار مەن ٴدىندار ەمەس الەۋمەتتىك توپتار اراسىندا ىقپال مەن كۇش تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتكەن زايىرلىلىق ورنادى. باتىس الەمىندەگى زايىرلىلىق قوعامنىڭ الەۋمەتتىك بەيبىت ٴومىردى، ٴدىندار ەمەس ادامدار مەن الەۋمەتتىك توپتاردىڭ كوبىرەك ەركىندىكتى، مەملەكەتتىڭ كوبىرەك تاۋەلسىزدىكتى قاجەتسىنۋىنەن تۋىنداعاندىعىن ۇمىتپاعان ٴجون.

ناتيجەسىندە باتىستىڭ كەبىر جەرلەرىندە زايىرلى، كەيبىر جەرلەرىندە جارتىلاي زايىرلى، كەبىر جەرلەرىندە ٴسوز جۇزىندە زايىرلى، كەي جەرىندە تولىققاندى ٴدىني نەمەسە كەرىسىنشە ٴدىنسىز ەلدەردەن قۇرالعان جايى بار.

بۇگىنگى قازاقستاننىڭ ىشكى وڭىرلەرىنە كوز جۇگىرتسەك، ازاماتتاردىڭ رۋحاني ٴحالى باتىستاعىداي دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. دەسەك تە، ٴتۇرلى كوزقاراسقا يە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ىنتىماقتاستىق اياسىندا ٴومىر ٴسۇرۋىن تەك زايىرلىلىق قانا قامتاماسىز ەتە الماق. زايىرلىلىق – ٴاربىر ازاماتتىڭ وجدان، عيبادات جانە ٴدىن بوستاندىعىن مويىندايتىن بىلگىرلىك.

بىلگىر ازاماتتىڭ زايىرلى ٴبىلىم بەرۋ جۇيەسى ناتيجەسىندە قالىپتاسارى انىق. زايىرلى ٴبىلىم بەرۋ جۇيەسى زايىرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن قاتار داميدى. بۇل ەكى تاراۋ شىندىققا جەتەلەيتىن زايىرلى بىلىمگە، ال زايىرلى ٴبىلىم زايىرلى اقپاراتقا نەگىزدەلەدى. زايىرلى اقپارات دەگەنىمىز ۇلتتىق مۇددە ەلەگىنەن وتكەن  سانا مەن سەزىم، دىنسىزدىك پەن ٴدىن اقپاراتتارىنىڭ قوسىندىسى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇگىنگى زايىرلىلىق ماسەلەسى زايىرلى اقپاراتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە تىرەلەدى.

زايىرلى اقپارات حالىقتىڭ سانا-سەزىمىنەن، ٴتىلى مەن دىلىنەن باستاۋ الادى. حالىقتان اسقان بىلگىر دە، ٴبىلىمدار ەشكىم جوق. سوندىقتان، الدىمىزدا زايىرلىلىقتى حالىقتان ۇيرەنۋ ماسەلەسى تۇرعان سياقتى.

ب.بايماحانوۆ،

قر دىك ٴدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى

عىلىمي-زەرتتەۋ جانە

تالداۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ

عىلىم ٴىسى جونىندەگى ورىنباسارى، ت.ع.ك.

  

 



[1] قازاق ٴتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى / جالپى رەداكسياسىن باسقارعان ت. جانۇزاقوۆ. – الماتى: دايك-پرەسس، 2008. – 968 ب.

[2] تەرميننىڭ تاريحي دامۋىنىڭ ناتيجەسىندە كاتوليكتىك ەۋروپا مەن انگلوساكسوندىق ەۋروپا اراسىندا ٴبىر نيۋانس پايدا بولدى. كاتوليك ەلدەردە لايسيزم، ال باسقالارىندا سەكۋلياريزم ورىن الدى. لايسيزمدە ٴدىن مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا بولسا، سەكۋلياريزمدە ٴدىن مەن مەملەكەت بىر-بىرىنەن تاۋەلسىز سالا بولىپ تابىلادى. پروتەستانتتىق جانە انگليكاندىق ەلدەردە سەكۋلياريزم كۇندەلىكتى ٴومىردى بەلگىلەپ وتىراتىن ٴومىر ٴسۇرۋ سالتى جانە ٴدۇنياۋي ىستەرگە ٴدىندى ارالاستىرماۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى.

وقىلدى 3799 رەت
joomshaper
top