سالافيلەردى كىمدەر قارجىلاندىرادى؟

جۇما، 30.12.2016
Сәләфилерді кімдер қаржыландырады?

يبن ٴتايمييانىڭ (1263/1328) سالافيلىك يدەيالارىن xviii عاسىردا ابد ٴال-ۋاھاب (1703-1792) ٴدىني-ساياسي قوزعالىسقا اينالدىردى. ۋاھابشىلدىق قوزعالىس ەكى عاسىرعا جۋىق تىنىمسىز كۇرەستەن سوڭ 1927 جىلى ساۋد اۋلەتىنىڭ ٴناجيت مەملەكەتىن قۇرۋىمەن اياقتالدى. سالافيلىك يدەيانىڭ نەگىزىندە تاريح ساحناسىنا شىققان كسا (ساۋد ارابيا كورولدىگى) مۇسىلمان ەلدەرىندەگى ۋاھابشىلدىق قوزعالىستارعا نەگىزگى دەم بەرۋشى مەملەكەت بولىپ سانالادى.

بۇدان وزگە سالافيلىك يدەولوگيانى قولدايتىن كۋۆەيت پەن كاتار جانە ٴبىرقاتار مەملەكەتتەردە قارجىلىق ينستيتۋتتار بار. وسىلاردىڭ ىشىندەگى قازاقتاندا سالافيلىك يدەولوگيانى ناسيحاتتاعان كەيبىر قورلارعا توقتالار بولساق:

 ەلىمىزدە سالافيلىك ٴدىني سەنىمدى ەڭ العاش بولىپ ناسيقاتتاعان «الەۋمەتتىك رەفورمالار قوعامى» بولىپ تابىلادى. بۇل قايىرىمدىلىق قور1952 جىلى كۋۆەيتتە قۇرىلعان. اتالمىش ۇيىم ٴوز جارعىسىندا باستى ماقساتى رەتىندە – يسلامدىق ٴبىلىم مەن تالىم-تاربيە جانە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدى نەگىزگە الاتىنىن اتاپ وتكەن. بۇل ۇيىم قازاقتاندا توقسانىنشى جىلدارى جۇمىس ىستەي باستادى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ادىلەت باسقارماسىندا 1998 جىلى رەسمي تىركەلگەن. قايىرىمدىلىق قور 1999 جىلى قر ٴبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ №268 قاۋلىسىمەن قازاق-كۋۆەيت ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋعا ليسەنزيا الدى. باستاپقىدا ۋنيۆەرسيتەت «0215 – اراب ٴتىلى جانە ادەبيەتى»، سونداي-اق «0218 – ٴدىنتانۋ» ماماندىعى بويىنشا ستۋدەنتتەردى دايىندايدى. بۇل وقۋ ورنىنىڭ شەتەلدىك وقىتۋشىلار قۇرامىنا وسى قور ارقىلى يوردانيا، تۋنيس، ەگيپەت جانە ماروككودان ٴدىني ميسسيونەرلەر تارتىلدى.

قازاق-كۋۆەيت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ باعدارلاماسى نەگىزىنەن ساۋد ارابياسىنىڭ باسپالارىنان شىققان سالافيلىك ىلىممەن قامتىلعان ٴدىني وقۋلىقتارمەن جابدىقتالدى. «الەۋمەتتىك رەفورمالار قوعامى» كوممەرسيالىق ماقساتتى ەمەس، نەگىزىنەن سالافيلىك ٴىلىمدى ناسيقاتتاۋ ٴۇشىن قۇرىلعاندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتە اقىسىز تەگىن ٴبىلىم بەردى.

 «الەۋمەتتىك رەفورمالار قوعامى» قورى قايىرىمدىلىق شارا رەتىندە جەتىم نەمەسە الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىدان شىققان 150-دەن استام ٴجاسوسپىرىم قىزدارعا ارناپ «مەرسي» قىزدار-پانسيوناتىن دا اشتى.

ٴبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2004 جىلى جۇرگىزگەن تەكسەرۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل قايىرىمدىلىق قوردىڭ پروزەلەتيستىك ناسيتحات جۇرگىزگەنى انىقتالدى. وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىڭ كونستيتۋسيالىق قۇرىلىمىن بۇزۋعا باعىتتالعان يدەيالار ناسيحاتتالعاندىعى اشكەرەلەندى. وسىعان وراي، شىمكەنت قالاسىنىڭ اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتى 2004 جىلى قايىرىمدىلىق قوردىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى قىزمەتىنە تىيىم سالدى. ال 2005 جىلدىڭ 15 ناۋرىز ايىندا قابىلدانعان جوعارى سوتتىڭ شەشىمىنە سايكەس «الەۋمەتتىك رەفورمالار قوعامى» قايىرىمدىلىق قورى زايىرلى ۇكىمەتكە قارسى باعىتتالعان، الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى بۇركەنۋ ارقىلى جۇمىس جاسايتىن تەرروريستىك ۇيىم دەپ تانىلعان.

اتالمىش زاڭبۇزۋشىلىقتار ٴمالىم بولعان سوڭ، قوردىڭ قولداۋىمەن ارەكەت ەتكەن شىمكەنت قالاسىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان گۋمانيتارلىق اكادەمياسىنىڭ جانە «مەرسي» قىزدار-پانسيوناتىنىڭ قىزمەتى 2004 جىلى قۇزىرەتتى ورگاندار تاراپىنان توقتاتىلدى.

ەلىمىزدەگى سالافيلىك يدەيانى ناسيحاتتاعان كەلەسى ٴبىر ۇيىمنىڭ ٴبىرى «يسلام جاستارىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك اسسامبلەياسى» بولىپ تابىلادى. بۇل ۇيىم 1972 جىلى ساۋد ارابياسىنىڭ جيددا قالاسىندا «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمىنىڭ مۇشەسى كامال حەلۋابي تاراپىنان قۇرىلدى. ٴبىزدىڭ قولىمىزداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا وسى ۇيىمنىڭ قولداۋىمەن الماتىدا اباي اتىنداعى ٴقۇپۋ-نىڭ شىعىس تىلدەرى كافەدراسىنداعى اراب ٴتىلى كابينەتى قاجەتتى تەحنيكالىق-وقۋ ماتەريالدارىمەن جابدىقتالعان.

بۇگىندە اتالمىش ۇيىمنىڭ 56 ەلدە بولىمدەرى بار. ۇيىمنىڭ ٴوزى تولىعىمەن ساۋد ارابياسى تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى.

قازاقتاندا سالافيلىك ٴىلىمدى جۇيەلى تۇردە دارىپتەگەن قور «كاۋسار» كورپوراتيۆتىك قورى بولىپ تابىلادى. بۇل قور 2005 جىلى قۇرىلىپ، الماتى وبلىسى قاسكەلەڭ قالاسىندا «كاۋسار» جازدىق لاگەرلەرى بىرنەشە رەت ۇيىمداستىردى جانە تۇرىكسىب اۋدانىنداعى №3 «كاۋسار» قىزدار-ينتەرناتى مەن قاسكەلەڭدەگى №2 «كاۋسار» قىزدار-ينتەرناتىنىڭ قىزمەتىنە قولداۋ كورسەتتى. 

قاسكەلەڭ قالاسىنداعى ينتەرنات 1997 جىلى 18 قازاندا جەتىم جانە جارتىلاي جەتىمدەر، سونداي-اق جاعدايى تومەن وتباسىلاردان شىققان كامەلەتكە تولماعان قىزدار ٴۇشىن اشىلعان. سونداي-اق، بۇل مەكەمەنىڭ اشىلۋىنا «بوبەك» جانە ابۋ دابيدەگى (ٴباا) «قىزىل جارتى اي» قايىرىمدىلىق قورلارى قولداۋ بىلدىرگەن. وسى ۋاقىتتان بەرى بۇل ينتەرناتتان 100-دەن استام جاس قىزدار تاربيەلەنىپ شىققان. ينتەرنات تۇلەكتەرىنىڭ كەيبىرى وقۋىن شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا جالعاستىردى. ال الماتى قالاسىنىڭ تۇرىكسىب اۋدانىندا ورنالاسقان «كاۋسار» ينتەرناتىندا 7-18 جاس ارالىعىندا 90-عا جۋىق قىزدار تاربيەلەنگەن. 2005 جىلى اشىلعان بۇل وقۋ ورنىندا ٴدىني دارىستەردىڭ زاڭسىز جۇرگىزىلگەندىگى انىقتالدى. بارلىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتار دالەلدەنگەننەن كەيىن، قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ ىقپالىمەن بۇل مەكەمەدە ٴدىني دارىستەر جۇرگىزۋ توقتاتىلدى.

2013 جىلدىڭ 20 مامىرىندا الماتى قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتىنىڭ وتىرىسىندا №3 «كاۋسار» ينتەرناتىنىڭ ديرەكتورى ە.باينازاروۆقا قاتىستى سوت ۇكىمى شىقتى. وعان اكىمشىلىك جازا رەتىندە ايىپپۇل سالىنۋمەن قاتار، زاڭعا قايشى مۇلكى تاركىلەنۋى جانە مەكەمە جۇمىسىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان.

ەلىمىزدە سالافيلىك ٴىلىمدى كەڭىنەن ناسيحاتتاعان وقۋ ورىندارىنىڭ ٴبىرى «تايبا» كوللەدجى ەدى. الماتىدا قالاسىندا ورنالاسقان بۇل وقۋ ورنىن «تايبا» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورى (اقش) قارجىلاندىرىپ وتىرعان.

كوللەدج نەگىزىنەن باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپتەرگە اراب ٴتىلىنىڭ مۇعالىمدەرىن دايىندايتىن. وقۋ مەرزىمى 3 جىلعا جالعاساتىن بۇل مەكەمەدە زايىرلى پاندەر دە وقىتىلدى. كوللەدجدە ساۋد ارابياسىنان اكەلىنگەن ٴدىني سارىنداعى وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى عانا پايدالاناتىن. كوللەدج باسشىلىعى ٴبىلىم بەرۋ سالاسىندا ماماندىعى جوق ارابتاردان قۇرالدى. ال جەرگىلىكتى ۇستازدار تەك زايىرلى پاندەردى وقىتتى. كوللەدجدىڭ سوڭعى ديرەكتورى – قازاقستاندا جوعارى مەديسينالىق ٴبىلىم العان (ستوماتولوگ) پالەستينالىق ابد ٴال-مۋازز.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوللەدجدەگى ٴدىني ناسيحات جۇمىستارى زاڭسىز جۇرگىزىلىپ جاتقانىن انىقتاعان سوڭ، 2005 جىلى اتالمىش وقۋ ورنى سوتتىڭ شەشىمىنە سايكەس قىزمەتىن توقتاتتى.

قازاقستاندا سالافيلىك ٴىلىمدى تاراتۋعا باسىمدىق بەرگەن قورلاردىڭ ٴبىرى «ٴال-بابتين» قورى بولاتىن. بۇل قوردىڭ قۇرۋشىسى كۋۆەيتتىك ٴىرى كاسىپكەر، مەسەنات ٴابد ٴال-ازيز ساۋد ٴال-بابتين (1936 جىلى تۋىلعان). «ٴال-بابتين» قورىنىڭ رەسمي سايتىنداعى مالىمەتتەرگە سايكەس، بۇل قور الماتى قالاسىندا «ٴال-بابتين» مەدرەسەسى مەن شىمكەنت قالاسىندا «ابدراحمان ساۋد ٴال-بابتين ال-كۋۆەيتي» اتىنداعى يسلامتانۋ ينستيتۋتىن اشقان. دەگەنمەن قر بعم رەەسترىندە بۇل ٴبىلىم بەرۋ مەكەمەسى «شىعىستانۋ» ينستيتۋتى رەتىندە تىركەلگەن.

كۋۆەيتتىك مەسەنات تاراپىنان باسقارىلاتىن بۇل قور قازاقستاندا مەملەكەتتىك ەمەس جوعارعى وقۋ ورىندارىن قارجىلاندىرۋمەن اينالىسقان. اتاپ ايتقاندا، اتالمىش قوردىڭ ىقپالىمەن شىمكەنت قالاسىندا «ابدراحمان ساۋد ٴال-بابتين ال-كۋۆەيتي» اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى 2000-2001 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ٴبىلىم بەرۋ قىزمەتىمەن اينالىسۋعا ليسەنزيا الدى.

اتالمىش شىعىستانۋ ينستيتۋتى 1993 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانىندا 0307 «قازاق ٴتىلى جانە ادەبيەتى»، 0215 «شەت ٴتىلى فيلولوگياسى»، 0315 «باستاۋىشتا وقىتۋ پەداگوگيكاسى مەن ادىستەمەسى» جانە 0714 «حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاتىناستار» ماماندىقتارى بويىنشا ٴبىلىم بەرۋ قىزمەتىن جۇرگىزۋ قۇقىعىنا بەرىلگەن سەرياسى بم№ 0000002 مەملەكەتتىك ليسەنزيانىڭ نەگىزىندە جۇمىس جاسادى (سوڭعى ەكى ماماندىقتاردىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى – 01.09.2002 ج.). قازىرگى تاڭدا وسى قوردىڭ قولداۋىمەن اشىلعان ٴبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى قازاقستان اۋماعىنداعى قىزمەتىن توقتاتقان.

ەلىمىزدە سالافيلىكپەن قاتار «يحۋان-مۋسليمين» يدەولوگياسىن ناسيقاتتاعان «قاتار قايىرىمدىلىق قوعامى» دا جۇمىس ىستەدى. «قاتار قايىرىمدىلىق قوعامى» قورى قازاقستان اۋماعىندا وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلداردان باستاپ قىزمەت ەتە باستادى. بۇل قور ەلدەگى ٴدىني وقۋ ورىندارعا ماتەريالدىق كومەك بەرۋمەن قاتار، اراب ەلدەرىنەن شەتەلدىك وقىتۋشىلاردى اكەلىپ وتىرعان. شىمكەنت قالاسىندا 1997 جىلى «ىقىلاس» جاستار قوعامدىق بىرلەستىگى قاتارلىق قوردىڭ قولداۋىمەن الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن جاستار ٴۇشىن ينتەرنات وقۋ ورتالىعىن اشقان ەدى. ورتالىقتا سول كەزدە 70-كە جۋىق جاستار وقىدى. بۇل وقۋ ورنىندا ەگيپەتتىك مۋحامماد حافاج جانە يوردانيالىق مۋحامماد اتىف ۋبايداتا قاتار قايىرىمدىلىق قورىنىڭ دەمەۋشىلىك باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە زاڭسىز ٴدىني دارىستەر جۇرگىزگەن.

اتالمىش ينتەرناتتاعى پايدالانىلعان وقۋ قۇرالدارى دا قاتارلىقتار تاراپىنان جابدىقتالاتىن. قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ تەكسەرۋ شارالارى ناتيجەسىندە وقۋلىقتاردا ٴدىني-ساياسي شەتىن كوزقاراستاردىڭ بار ەكەندىگى انىقتالدى. 2000 جىلدىڭ مامىرىندا ەكى جىلدىق تەكسەرۋ شارالارىنان كەيىن ەگيپەتتىك مۋحامماد حافاج بەن ونىڭ يوردانيالىق ارىپتەسى مۋحامماد اتىف سوت شەشىمىنە سايكەس «ۇلتتىق جانە ٴدىني ارازدىقتى تۋدىرۋدا» ايىپتى دەپ تانىلدى.

ەلىمىزدە رەسمي جۇمىس ىستەمەسە دە كەيبىر ٴدىني وقۋ ورىندارىنا جاناما تۇردە قارجىلىق قولداۋ بىلدىرگەن «يبراگيم بين ابد ٴال-ازيز ال-يبراگيم» قايىرىمدىلىق قورى ەدى. بۇل قور 1970 جىلى ساۋدا ارابياسى كورولدىگىندە قۇرىلدى. ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرى ەر-ريادتا ورنالاسقانىمەن، فيليالدارى الەمنىڭ ٴبىرقاتار ەلدەرىندە اشىلعان. اتالمىش ساۋديالىق قوردىڭ بەلسەندىلىگى تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە كوبىنە رەسەي فەدەراسياسىنىڭ اۋماعىندا بايقالدى. بۇل ەلدە ول 1992-2002 جىلدار ارالىعىندا قىزمەتىن جالعاستىردى. قوردىڭ رەسەيدەگى ٴبولىمى دەربەس زاڭدى تۇلعا رەتىندە مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ٴوتىپ، جەرگىلىكتى مەدرەسەلەرگە قولداۋ كورسەتكەن.

«يبراگيم بين ابد ٴال-ازيز ال-يبراگيم» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ رەسەيدەگى ٴبولىمىنىڭ قازاقستانداعى قىزمەتى نەگىزىنەن 2000-جىلدارى حالىقارالىق «قازاق-اراب» ۋنيۆەرسيتەتىنە دەمەۋشىلىك قولداۋ بىلدىرۋمەن شەكتەلدى.

ٴتۇيىن: قازاقتاندا سالافيلىك ٴىلىم نەگىزىنەن كسا (ساۋد ارابيا كورولدىگى)، كۋۆەيت، كاتار جانە وزگەدە ەلدەردە قۇرىلعان قايىرىمدىلىق قورلارى تاراپىنان قارجىلاندىرىلعانىمەن، بۇدان وزگە ٴسالافي باعىتىن ۇستانۋشى جەكە كاسىپكەرلەردىڭ دە بۇل ٴدىني اعىمدى ناسيقاتتاۋعا ۇلەس قوسقانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونىڭ ىشىندە شەتەل ازامتتارىمەن قاتار ٴوز وتانداستارىمىزدىڭ ىشىندە دە سالافيلىك ىلىمگە قولداۋ بىلدىرەتىن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. 

وقىلدى 8010 رەت
joomshaper
top