ٴولدى دەۋگە سىيا ما، ويلاڭدارشى نەمەسە ٴابساتتار سمانوۆ كىم ەدى؟

سارسەنبى، 11.01.2017
Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы немесе Әбсаттар Сманов кім еді?

ادامنىڭ ومىرگە كەلۋى مەن كەتۋى پەندەنىڭ قۇزىرىنان تىس، اللانىڭ قالاۋىمەن بولاتىن دۇنيە. سول اللانىڭ بەرگەن ولشەۋلى ٴومىرىن اركىم ٴار ٴتۇرلى سۇرەدى. ومىرگە ادام بولىپ كەلىپ، ادام بولىپ كەتۋ بار. شىن مانىندە ادال ادام، شىنايى مۇسىلمان بولىپ عۇمىر كەشىرۋ، ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق ٴىس جاساۋ، سوڭىنا وشپەس ٴىز قالدىرۋ قيىننىڭ قيىنى. بۇل اتادان تەكتى، انادان وزىق تۋعان، ٴدۇنياۋي ٴبىلىم مەن يلاھي ٴىلىمدى بويىنا قاتار ٴسىڭىرىپ، قوس عىلىمدى اردا ەمىپ وسكەن ازاماتتىڭ ازاماتىنىڭ عانا قولىنان كەلەر.

كەشە عانا ارامىزدان كەتىپ، اللانىڭ قۇزىرىنا وتكەن مارقۇم، ٴابساتتار سمانوۆتىڭ بويىندا ٴدال وسى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى دا بار ەدى. ول دانىشپان اباي ايتاتىن  «تولىق ادام» دەپ ايتۋعا ابدەن لايىقتى ٴومىر سۇرگەن ازامات بولاتىن. تەكتى اۋلەتتىڭ ۇرپاعى ەدى. 

ەلىمىزدەگى ٴدىني ٴبىلىم بەرەتىن مەدرەسەلەر تۋرالى ايتىلعاندا ٴبىرىنشى «سارىاعاش مەدرەسەسى» ەسكە تۇسەدى. ال، «سارىاعاش مەدرەسەسى» تۋرالى ايتىلعاندا سمانوۆتار اۋلەتى تۇرادى. ٴابساتتاردىڭ اكەسى شاكىر اقساقالدىڭ دا قازاق توپىراعىندا اسىل ٴدىنىمىزدىڭ قايتا تۇلەپ، دامۋىنا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن كىسى بولعانىن ەلى جاقسى بىلەدى.

كەزىندە 1955 جىلى ابدۋللا ۇلى اتاۋللاھ ەسىمدى قاري كەلەس وزەنى بويىنان مەشىت سالدىرعان ەكەن. ٴبىلىمى ۇشان تەڭىز مولدانى جەرگىلىكتى حالىق «تاياقتى يشان» دەپ اتاپ كەتكەن. كونەكوز قاريالار ول كىسىنى بۇحارا مەدرەسەسىندە 45 جىل ۇستازدىق ەتكەن دەسەدى. كەيىن مەشىتكە سول كىسىنىڭ اتى بەرىلگەن.

ارادا ٴبىراز جىل ٴوتىپ، 1989 جىلى شاكىر سمان ۇلى اۋىل ازاماتتارىنىڭ كومەگىمەن جانە ٴوز قاراجاتىنا  ەكى قابات ەتىپ  سول مەشىتكە جاپسارلاستىرىپ ساۋات اشۋ مەكتەبىن تۇرعىزعان. ول زاماندا كەڭەس ۇكىمەتى السىرەدى دەگەنمەن ٴالى دە قۇلاي قويماعان كەزەڭ. ٴدىني ٴبىلىم بەرمەك تۇگىلى، ٴدىن تۋرالى ايتۋدىڭ ٴوزى وڭاي ەمەس ەدى. ٴبىراق، ەل ىشىندە شاكىر اقساقال سەكىلدى كوپتى كورگەن كونەكوز قاريالار ٴداستۇرلى ٴدىننىڭ تىزبەگىن ۇزبەي، كەيىنگى ۇرپاعىنا اماناتتاپ جەتكىزدى.

سودان ول 2000 جىلعا دەيىن «تاياقتى يشان» مەشىتى جانىنداعى ٴدىني ساۋات اشۋ كۋرسى دەگەن اتپەن ٴوز بەتىنشە جۇمىس ىستەپ كەلدى. ول جەردەن ٴبىلىم العان جاستاردىڭ دىنگە دەگەن زەيىندەرى اشىلىپ، ساۋات اشۋعا كەلۋشى جاستاردىڭ قاراسى ۋاقىت وتكەن سايىن كوبەيە ٴتۇستى. وسىنى ەسكەرىپ، سول كەزدەگى قازاقستان مۇسىلماندارى ٴدىني باسقارماسىنىڭ ٴتوراعاسى ٴابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ ۇسىنىسىمەن قمدب قۇزىرىنا الىنىپ، وعان مەدرەسە مارتەبەسى بەرىلدى.

«سارىاعاش مەدرەسەسىنىڭ» اتاعى ٴبىراز جەرگە جەتتى. ەندى بۇل مەدرەسەگە وبلىس قانا ەمەس، رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىنان بىلىمگە قۇشتار جاستار اعىلا باستادى. مۇنىڭ بارلىعى دا سمانوۆتار اۋلەتىنىڭ اماناتقا قيانات قىلماي، ادال جاساعان ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسى ەدى. وسى مەدرەسەگە ٴابساتتاردىڭ ٴوزى باسشىلىق ەتىپ، كەلگەن جاستاردىڭ ٴدىني ساۋاتىن اشىپ قانا قويماي، ولاردى مامان ەتىپ دايىنداۋعا كۇش سالدى. ناتيجەسىندە 2010 جىلى «سارىاعاش مەدرەسە كوللەدجى» رەسپۋبليكا بويىنشا ٴدىن ماماندارىن دايارلاۋعا العاشقى شاكىرتتەرىن قابىلدادى.

سونىمەن قاتار، ٴابساتتار سمانوۆ قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ قازاق تىلىندەگى اۋدارماسىن جاساپ، ٴبىرقاتار عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى اتاندى.  مەدرەسە قابىرعاسىندا كوپتەگەن شاكىرتتەر تاربيەلەدى. ولاردىڭ كوبى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ٴدىن جولىندا قىزمەت ەتىپ ٴجۇر.

ٴابساتتار ومىردەن ٴوتتى دەگەن قارالى قابار تاراعاندا قالىڭ قازاق قابىرعاسى قايىسىپ قايعىرا كوڭىل ايتتى. جانازاسىنا جينالعان جۇرتتىڭ سانىندا ەسەپ بولمادى. مارقۇمنىڭ دەنەسىن قالىڭ ەلى قولدان قولعا وتكىزىپ، قابىرگە دەيىن كوتەرىپ باردى. دۇنيەدەن وتكەن ٴدىن ادامىنا دەگەن ەلىنىڭ ىقىلاسىن ومىرىمدە وسىمەن ەكىنشى مارتە كورۋىم. ٴبىرىنشى رەت يسلام الەمىنە وشپەس ٴىز قالدىرعان شەيح مۇحاممەد سادىق مۇحاممەد يۋسۋف ومىردەن وزعاندا تاشكەنتتىڭ كوشەسىندە ينە شانشار ورىن قالماعانىن كورگەن ەدىم.

«عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى، جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» دەيدى قازاق. ارتىندا وشپەس ٴىز قالدىرعان عالىمدى ٴولدى دەۋگە ٴبىزدىڭ دە اۋىز بارمايدى. ادام مىنا ومىردەگى سوڭعى دەمىن الىپ، اقتىق ساپارعا اتتانعاننان كەيىن امال داپتەرى جابىلادى. الايدا، اللانىڭ قالاۋىمەن كەيبىر كىسىلەردىڭ امال داپتەرى ولگەننەن كەيىن دە جابىلماي اشىق قالىپ، ارتىندا قالدىرعان يگى امالدارىنىڭ ساۋابى ۇزدىكسىز جازىلىپ تۇرادى ەكەن. بۇل جايىندا يمام ٴمۇسليمنىڭ ساحيح حاديستەر جيناعىندا ساحابا ٴابۋ ھۇرايرا (ر.ا.) ريۋايات ەتكەن حاديسىندە پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ادام بالاسى دۇنيە سالعاننان سوڭ ونىڭ امالى توقتايدى. تەك مىنا ٴۇش امالدىڭ ساۋابى يەسىنە ۇزدىكسىز جەتىپ تۇرادى. ولار: ساداقا جاريا، پايدالى عىلىم، ارتىنان دۇعا قىلاتىن ساليحالى پەرزەنت» دەگەن. اللاعا شۇكىر، ٴابساتتار باۋىرىمىزدىڭ ارتىندا بۇل ايتىلعان امالداردىڭ بارلىعى دا بار. الداعى ۋاقىتتا ۇستازىنىڭ اماناتىن شاكىرتتەرى جالعايدى دەپ سەنەمىز. اللا جاتقان جەرىن جايلى ەتسىن.

نۇرتۋعان ٴمۇسلىم

وقىلدى 1035 رەت

قاجىلىق انىقتامالىعى

joomshaper
top