يسلامداعى ٴدىني توزىمدىلىك

دۇيسەنبى، 26.12.2016
Исламдағы діни төзімділік

مۇسىلماندار قاي كەزدە دە وزگە ٴدىن وكىلدەرىمەن ورتاق ىنتىماقتاستىقتا ٴومىر ٴسۇرىپ كەلگەن. كوكتەن تۇسكەن ٴيلاحي كىتاپتاردىڭ سوڭعىسى قۇران كارىم مىنا اياتتارىندا ادامداردى بىر-بىرىمەن ارالاس-قۇرالاس، ٴتانىس-بىلىس بولۋعا شاقىرادى:

«ٴاي، ادامدار! ٴبىز سەندەردى ٴبىر ەر مەن ايەلدەن جاراتتىق. بىر-بىرىمەن تانىسسىن دەپ سەندەردى ٴوزارا ۇلتتار مەن ۇلىستارعا بولدىك. كۇمانسىز، اللانىڭ قاسىندا ەڭ قۇرمەتتىلەرىڭ ودان ەڭ كوپ قورقاتىندارىڭ» (حۋجۋرات سۇرەسى، 49/13).

جەر بەتىندەگى وركەنيەتتەر مەن مادەنيەت وكىلدەرىنىڭ بىر-بىرىمەن جاقىن ارالاسۋى، ٴبىر-بىرىنىڭ دۇنيەتانىمىمەن ساناسۋى، ٴدىني ت.ب. ەرەكشەلىكتەرىمەن تانىس بولۋى ول تەك قانا الەمدە بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋىنا الىپ كەلەرى ٴسوزسىز.

الي يمران سۇرەسىنىڭ، 3/64  اياتتارىندا «بىلاي دە: ٴاي، كىتاپ يەلەرى! كەلىڭدەر، بارىمىزگە ورتاق مىنا سوزگە توقتالايىق: اللادان باسقاعا قۇلشىلىق جاسامايىق. وعان ەشكىمدى سەرىك قوسپايىق. ەشكىم اللادان وزگەگە ٴتاڭىر دەپ تابىنباسىن» دەپ ٴدىنى بوتەن بولعان جاعدايدا دا ٴتىل تابىسۋعا شاقىرىپ، ورتاق سەنىمدە مامىلەگە كەلۋ كەرەكتىگى باياندالعان.  

قۇراندا اللانىڭ: «كىتاپ يەلەرىمەن ەڭ كوركەم تۇردە، سىپايىلىقپەن ادەپتىلىك ساقتاپ پىكىر تالاسىڭدار»  (انكابۋت، 29/46)  دەۋى  مۇسىلمانداردى ولارمەن ٴۇن قاتىسۋ كەزىندە سىپايىگەرشىلىككە، ٴوزارا تۇسىنىستىككە، سىيلاستىققا شاقىرىپ تۇرعانىن ايقىن اڭعارتادى. «انكابۋت» سۇرەسىندە دە: «ىشتەرىڭدەگى ز ۇلىمدىق جاساعاندارىنان باسقا كىتاپ يەلەرىمەن كوركەم تۇردە پىكىر تالاسىڭدار. ولارعا: «بىزگە تۇسىرىلگەنگە دە، سەندەرگە تۇسىرىلگەنگە دە يمان كەلتىردىك. جانە ٴبىزدىڭ قۇدايىمىز دا سەندەردىڭ قۇدايلارىڭ دا بىرەۋ-اق. ٴبىز وعان مويىنسۇنعاندارمىز» دەڭدەر»  دەگەن.

مىنە، قۇراننىڭ دارىپتەپ وتىرعان ٴادىسى وسى. پىكىر تالاس ٴوربىتۋ كەزىندە سىپايىگەرشىلىكتەن اسپاۋ يسلامدا ىزگىلىك ەتيكاسى بولىپ تابىلادى. 

مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) ٴوز ومىرىندە قۇراننىڭ امىرلەرىن قالتقىسىز ورىنداپ، كىتاپ يەلەرىمەن جىلى قارىم-قاتىناستا بولۋعا تىرىسقان. حريستياندارمەن ديالوگى العاش رەت ۋاحي كەلگەندە-اق باستالعان. ويتكەنى ونىڭ پايعامبارلىعىن راستاعان ۋاراقا يبن ٴناۋفال ىنجىلگە قانىق ٴبىلىمدى حريستيان ەدى.

پايعامبارلىقتىڭ ٴۇشىنشى جىلىندا ۆيزانتيا يراننان جەڭىلىس تاپقاندا، مۇسىلماندار بۇعان ىشتەي قايعىرعان دا بولاتىن. ٴتىپتى بۇل جونىندە ايات تا تۇسكەن (رۋم سۇرەسى، 30/1-5).

وزگە ٴدىن وكىلدەرىنە جاسالعان كەڭپەيىلدىكتىڭ ۇلگىلەرىن مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) جەكە ومىرىنەن كوپتەپ كەزدەستىرەمىز. ايتالىق، ٴبىر جولى ٴبىر ەۆرەيدىڭ تابىتىن كوتەرىپ بارا جاتقان توپتى كورگەندە، دەرەۋ ورنىنان تۇرەگەلىپ قۇرمەت كورسەتەدى. جانىنداعىلار ونىڭ مۇسىلمان ەمەستىگىن ەسكەرتكەندە، اللانىڭ ەلشىسى «كىم بولسا دا ادام ەمەس پە؟» دەپ ويلى جاۋاپ قاتقان.

يسلام ٴدىنى كەلگەن العاشقى ۋاقىتتاردا وزگە ٴدىن وكىلدەرى جىلى قابىلداماعانى تاريحتان بەلگىلى. اتا-بابالارى تابىنىپ كەلگەن پۇتتاردان باس تارتقانى ٴۇشىن مۇشرىكتەر العاشقى مۇسىلماندارعا كوپ قىسىم جاساعان. قيناپ ٴولتىرىپ تاستاۋعا دەيىن اسقىنعان بۇل قىسىمنان مۇسىلماندار قاتتى زارداپ شەككەن كەزىندە، مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) ساحابالارىنا كورشىلەس ەفيوپياعا كوشۋگە كەڭەس بەرگەن. ويتكەنى ەفيوپيا پاتشاسى اشاما يبن ٴابجار حريستياندىقتى ۇستاناتىن ەدى. مۇسىلمانداردىڭ سول ۋاقىتتاردا باسقا سەنىمدەگىلەردەن ەمەس حريستيان ەلىنەن پانا تابۋى راسىندا دا تاريحي تۇرعىدان وتە ماڭىزدى. ويتكەنى، كەيىنگى عاسىرلاردا حريستيانداردىڭ دا مۇسىلمانداردان ادىلەتتىلىك كورگەن وقيعالارى ٴجيى كەزدەسەدى. ەفيوپيانى تاڭداۋىن مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) بىلاي تۇسىندىرگەن:

«حاباشيستاندى ساعالاعاندارىڭدى ٴجون كورەمىن. نەگە دەسەڭدەر، ول جاقتىڭ پاتشاسى قاراماعىنداعىلارعا ز ۇلىمدىق جاسامايدى. ول جاقتا ادىلدىك ۇستەمدىك قۇرعان. اللا سەندەرگە ٴبىر جول كورسەتكەنشە سول ايماقتا بولا تۇرىڭدار».

ەۆرەي ۇلتىنان ابدۋللاھ يبن ٴۇباي يبن ٴسالۇل مۇسىلماندارعا دۇشپاندىقتا تىم شەكتەن شىققانداردىڭ ٴبىرى ەدى. الايدا ەكىجۇزدى يبن ٴسالۇل قانشا قاستىق پيعىلدان باس تارتپاي كەتسە دە، اللا ەلشىسى ول قايتىس بولعاندا، ٴوز شاپانىن شەشىپ بەرىپ، سونىمەن جەرلەتكەن. ٴتىپتى الگىنىڭ جانازا نامازىن دا ٴوزى باستاپ وقىتقان. حازىرەت ومار ونىڭ كوزى تىرىسىندە مۇسىلماندارعا جاساعان جاماندىقتارىن تىزبەلەپ ايتىپ بۇنى قانشا جاتىرقاپ، جاقتاماسا دا پايعامبارىمىز «اللا بۇل ىستە تاڭداۋ ەركىن وزىمە قالدىردى. قالاسام جەتپىستەن اسا مارتە كەشىرىم تىلەيمىن» دەپ جاۋاپ قاتادى. وسى كەزدە «ٴتاۋبا» سۇرەسىنىڭ سەكسەن ٴتورتىنشى اياتى ٴتۇسىپ، مىنانداي ۇكىم بەرىلەدى:

«ولاردان ولگەندەردىڭ ەشبىرىنىڭ جانازا نامازىن وقىما. ٴقابىرىنىڭ باسىنا بارىپ دۇعا تىلەمە!»

بۇل مىسالداردان مۇحاممەد پايعامباردىڭ وزگە ٴدىن وكىلدەرىنە ادام بولعانى ٴۇشىن قۇرمەت  كورسەتۋگە، كەشىرىم ەتۋگە لايىق دەپ بىلگەنىن كورەمىز. بۇل تۇسىنىك ارينە يسلام ٴدىنىنىڭ ٴتۇپ نەگىزىندە جاتقان كەڭپەيىلدىكتەن باستاۋ الۋدا.      

ٴماديناعا حيجراتتىڭ العاشقى كۇندەرىندە بولعان وقيعا دا مۇسىلمانداردىڭ وزگە ٴدىن وكىلدەرىنە قانداي جاقىندىق تانىتقانىنا دالەل.

سول ۋاقىتتاردا ەۆرەيلەردىڭ ورازا ۇستاپ جۇرگەنىن كورگەن مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) ونىڭ سەبەبىن سۇراستىرعاندا، «وسى كۇنى مۇسا پايعامبار پەرعاۋىننىڭ ز ۇلىمدىعىنان قۇتىلعان. مۇسا پايعامبار وسى كۇندى ورازا ۇستاعان» دەگەن جاۋاپ ەستيدى. سوندا مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) «سەندەرگە قاراعاندا مۇساعان ٴبىز اناعۇرلىم جاقىنىراقپىز» دەپ، مۇسىلماندارعا دا سول كۇنى اۋىز بەكىتۋدى بۇيىرعان. ول ورازا «اشۋرا» دەپ اتالادى.  

يسلامداعى ٴدىني توزىمدىلىك العاش رەت ٴمادينا قۇجاتىندا دا كورىنىس تاپتى. اتالمىش قۇجاتتىڭ جيىرما بەسىنشى بابىندا مىنانداي ۇكىم جازىلعان: «ەۆرەيلەردىڭ ٴدىنى وزدەرىنە، مۇميندەردىكى وزدەرىنە». بۇل باپ ٴماديناداعى ٴاربىر ٴدىن وكىلىنە نانىم-سەنىم ەركىندىگى بەرىلگەنىن ۇقتىرۋدا. ياعني ەۆرەيلەرگە ٴوز ٴدىنىن، ال مۇميندەرگە ٴوز ٴدىنىن ۇستانۋىنا جول اشىلعان. ٴبىر قىزىعى، قۇجات زاڭدىق كۇشىنە ەنىپ، ەۆرەيلەر ٴمادينادان ىعىستىرىلعانعا دەيىنگى ارالىقتا ەۆرەيلەرگە مۇسىلماندىققا ٴوتۋ جونىندە ەشقانداي ٴدىني قىسىم جاسالماعانى انىقتالعان.

مىنا ٴبىر مىسال دا ويىمىزعا دالەل بولا الادى. ٴباني حاريس يبن قاعىب باستاعان توپقا يسلامدى ۇيرەتۋدى تابىستاپ تۇرىپ مۇحاممەد پايعامبار جازباشا تۇردە بەرگەن كەڭەستە سول ايماقتاعى ەۆرەيلەر مەن حريستيانداردى يسلام دىنىنە كۇشتەپ كىرگىزۋگە قيناماۋ كەرەكتىگىن باسا ەسكەرتكەن.  

جالپى ٴدىني توزىمدىلىك پەن كەڭپەيىلدىكتى نەگىزگە العان يسلام دىنىندە بىرەۋدى ٴوز سەنىمىنە كۇشتەپ كىرگىزۋ، بولماعان. مۇحاممەد پايعامباردىڭ ونەگەسىنە باسشىلىققا العان مۇسىلماندار قاي كەزدە دە قاسيەتتى كىتاپ يەلەرىنە زور قۇرمەتپەن قاراعان. كىتاپ يەلەرىنەن قىز الۋعا بولاتىنى، سولار قۇرمەت تۇتاتىن بۇكىل پايعامبارلارعا قۇرمەتپەن قاراۋعا شاقىرۋىنىڭ ٴوزى دە يسلامنىڭ باسقا ٴدىن وكىلدەرىنە قانشالىقتى ىلتيپاتپەن قاراعانىنا دالەل.

حاليفالار داۋىرىندە دە مۇسىلمانداردى پانالاعان وزگە ٴدىن وكىلدەرىنە ەشقانداي قىسىم جاسالعان جوق، قايتا ولاردىڭ قۇقى اركەز قورعالىپ وتىردى. ٴدىني توزىمدىلىك ٴداستۇرى ۇزىلمەدى. وسىنىڭ اسەرىمەن ەۆرەيلەردىڭ ابدۋللاھ يبن ٴسالام سياقتى ايتۋلى عالىمدارى يسلامدى قابىلداعانى بەلگىلى. 

يسلام قوعامىندا حريستياندارعا جانە ولاردىڭ شىركەۋلەرىنە قۇرمەتپەن قارالدى. شىركەۋدەگى ٴتۇرلى ٴمۇسىندى تاستارعا، موزايكالارعا، سۋرەتتەرگە، ارنايى مەرەكەلەردە تاعاتىن ايقىشتارىنا، قابىرلەرى مەن جانازالارىنا قۇرمەت كورسەتىلدى. ماسەلەن، سيناي تاۋىنداعى سيناي موناستىرلىعى ٴىىى عاسىردا سالىنعان عيمارات. ول حريستيان تاريحىندا العاشقى شىركەۋلەردىڭ قاتارىندا بولعاندىقتان مۇسىلمانداردىڭ قولىنا وتكەندە مەشىتكە اينالدىرىلماعان. تەك قانا مۇسىلمانداردىڭ نىشانى رەتىندە ٴبىر بولمەسى عانا ناماز وقۋعا ازىرلەنگەن. 

ستامبۋلداعى اياسوفيا مەشىتى دە وسىنىڭ ايعاعى. ٴالى كۇنگە حريستيانداردىڭ شىركەۋى رەتىندە تاريحي ەستەلىك بولىپ ساقتالعان. بۇنداي ۇلگىلەردى بۇكىل يسلام الەمىنەن بايقاۋعا بولاتىنىن ەسكە سالامىز. ايتالىق، داماسك مەشىتىن كەڭەيتۋ ٴۇشىن ياحوننا شىركەۋىنە سىزات تۇسىرگەن حاليفا ٴال-ۋاليد يبن  ابدۋلماليكتىڭ قاتەلىگىن حاليفا ومار يبن ابدۋلازيز تۇزەۋگە تىرىسقان.

مۇسىلمان بيلىگىنە قاراستى تولەنەتىن سالىقتىڭ ٴوزى شاماسى كەلەتىن ەركەكتەردەن الىنىپ، ايەلدەردەن، بالالاردان، پوپتار مەن مۇمكىندىگى جوق ناۋقاس، سوقىر، كەدەيلەر مەن قۇلداردان الىنباعاندىعىن حريستيان زەرتتەۋشىلەرى زور قۇرمەتپەن جازعان.

مۇحاممەد پايعامبار «سەندەرگە كىتاپ يەلەرىن، ياعني حريستيان مەن ەۆرەيلەردى امانات ەتەمىن»دەپ وسيەت قالدىرعان.

باسقا ٴبىر حاديستە «كىمدە-كىم كىتاپ يەلەرىن جابىرلەسە، اقىرەتتە مەن ونىڭ دۇشپانىمىن» دەپ قاتاڭ ەسكەرتكەن.

ەندەشە، وزگە دىندەردى تىلدەمەستەن ولارمەن ورتاق ٴتىل تابىسۋعا تىرىسۋ، يسلام ٴدىنىن ولارعا دۇرىس جەتكىزۋ مۇسىلمانداردىڭ ەڭ نەگىزگى مىندەتى بولماق.

قورىتا كەلگەندە، يسلام ٴدىنى وزگە ٴدىن وكىلدەرىمەن قاتار ٴومىر سۇرگەندە بەيبىتشىلىكتى، ىمىرالاستىقتى، ٴوزارا تاتۋلىق پەن ٴدىني توزىمدىلىكتى نەگىزگە الۋعا ۇندەيتىنىن كورەمىز. جالپى العاندا الەمدىك دىندەردىڭ قاي-قاسىسىنىڭ دا وزەگىندە ۇلتىنا، سەنىمىنە، ناسىلىنە قاراماستان ادامدى ٴسۇيۋ، ٴبىر جاراتۋشىعا سەنۋ، ىزگىلىكتى قاعيدالاردى ۇستانۋ، ٴدىني توزىمدىلىك يدەيالارى جاتقانى انىق. بۇل الەمگە ٴوزىن ٴدىنارالىق ٴارى مادەنيەتارالىق تاتۋلىقتى جاقتايتىن ەل رەتىندە تانىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٴۇشىن دە اسا ماڭىزدى. ەلىمىزدە مەكەندەپ جاتقان 70 پايىز مۇسىلمان ٴدىنىنىڭ وكىلدەرى ٴۇشىن وزگە ٴدىن وكىلدەرىمەن ىنتىماق جاراستىرىپ، ۇلتتار تاتۋلىعىن ساقتاۋدا دىندەر تاريحىندا كەزدەسكەن ٴدىني توزىمدىلىكتىڭ ۇلگىلەرىن ونەگە ەتۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە.

الەمدىك جانە ٴداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ٴىى سەزىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ مىناداي ٴبىر ٴماندى ٴسوز ايتقان ەدى: «جاراتۋشى – جالعىز، دۇنيە – ورتاق، اسپان استى – كەڭ، ەندەشە، ٴبىز ٴبىر اتانىڭ بالاسى، ٴبىر انانىڭ پەرزەنتى رەتىندە بىر-بىرىمىزبەن بەرەكە-بىرلىك پەن ىنتىماقتا ٴومىر ٴسۇرۋىمىز كەرەك». بۇل يدەيا ٴدىن وكىلدەرى تاتۋلىعىن، ٴدىنارالىق توزىمدىلىكتى تۋ ەتكەن قازاق ەلى ٴۇشىن   ەشقاشان وزەكتىلىگىن جويمايدى دەپ بىلەمىز.

قۇدايبەردى باعاشاروۆ،

ٴال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇۋ،

ٴدىنتانۋ جانە مادەنيەتتانۋ كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى،

phd دوكتورى 

وقىلدى 1176 رەت
joomshaper
top